OPINIE BINNENLAND


Weerbaarheid versus desinformatie

De rol van Defensie in het bestrijden van desinformatie

maj ir. Caspar Versteegden[1]

Desinformatie

Op 17 juli 2015 crashte vlucht MH17 in Oost-Oekraïne met 298 mensen aan boord. Er waren geen overlevenden. Vanaf het moment van neerstorten tot op de dag van vandaag worden er over de toedracht van de crash verhalen, theorieën en fabeltjes verspreid, die grotendeels terug te leiden zijn op het Russische Ministerie van Defensie en op Russische - door de staat gesponsorde - media-instellingen. De theorieën variëren van het neerhalen van vlucht MH17 door een Su-25 Frogfoot gevechtsvliegtuig van de luchtmacht van Oekraïne, tot het verwisselen van MH17 met het regeringstoestel van Poetin, tot de fabelachtige samenzweringstheorie dat de CIA een vliegtuig volgeladen met lijken doelbewust in Oekraïne heeft laten neerstorten. In de meest recente theorie werd weliswaar erkend dat MH17 is neergehaald door een BUK-raket, maar dan wel door een variant die al decennia geleden door Rusland aan Oekraïne verkocht was. Veel van deze theorieën en verhalen werden al snel weer ingehaald door nieuwe, maar hun weerslag blijft jarenlang rondzwerven, vooral op internet. Op Twitter circuleert een afbeelding (zie de titel van dit artikel) die de belangrijkste Russische ‘theorieën’ omtrent het neerhalen van de MH17 aardig weergeeft. Het spreekt boekdelen.


Dit doelbewust verspreiden van een veelvoud van verschillende theorieën is sinds langere tijd een vast onderdeel van de Russische strategie en doctrine. Al in de tsaristische tijd werd door Rusland gebruik gemaakt van een dergelijke strategie, die door de Russen omschreven wordt als Dezinformatsiya. Desinformatie, zoals wij het noemen, wordt gezien als een van de middelen van de Russische Reflexive Control doctrine. Deze doctrine is erop gebaseerd om het informatiesysteem van een staat op een dusdanige manier te beïnvloeden dat deze staat beslissingen neemt in het voordeel van de beïnvloeder, liefst zonder het zelf door te hebben.


Rusland gebruikt hiervoor de officiële woordvoerders van het Kremlin, maar ook de aan de staat gelieerde nieuwszenders zoals Russia Today (RT) en Sputnik. Deze zenders doen zich voor als onafhankelijk en claimen westerse normen en waarden aan te hangen, zoals diversiteit van meningen en vrijheid van meningsuiting. In werkelijkheid zijn het tools van het Kremlin die bijdragen aan het ondermijnen van het vertrouwen in media, democratie en autoriteit in de westerse wereld. Ook maakt Rusland veelvuldig gebruik van trollen en bots. Trollen zijn frauduleuze online identiteiten en bots zijn geautomatiseerde online accounts, en beide worden gebruikt om de impact van online activiteiten kunstmatig te vergroten.

Hierboven: illustratie van Milo in de Groene Amsterdammer

Met het gebruik van desinformatie wil Rusland vijf onafhankelijke doelen in de westerse wereld verwezenlijken om deze te verzwakken en zodoende de positie van Rusland te versterken:

• Het ondermijnen van het vertrouwen in het democratisch bestuur;

• Het cultiveren en vergroten van politieke verschillen;

• De vertrouwensband tussen burgers en gekozen autoriteiten ondermijnen;

• Het uitdragen van de Russische politieke agenda in het buitenland;

• Het vertrouwen in informatie ondermijnen door de scheidslijn tussen waarheid en fictie verder te vertroebelen.


Desinformatie gebruikt scheurtjes in de samenleving en drijft daar wiggen in om deze scheurtjes te vergroten. Die scheurtjes zijn de littekens van polarisatie, dus hoe verdeelder een samenleving is, hoe gevoeliger ze is voor desinformatie. Een goed voorbeeld hiervan is de Amerikaanse samenleving tijdens de verkiezingen van 2016, of het Verenigd Koninkrijk tijdens het brexit-referendum. Desinformatie werkt omdat het de westerse nadruk op balans in berichtgeving misbruikt. Hoe ongeloofwaardig ook, westersemediazullenaltijdaandachtbesteden aan Russische boodschappen omwille van hun journalistieke neutraliteit. Frauduleuze boodschappen worden dus door westerse media herhaald, waardoor ze bij het westers publiek aan geloofwaardigheid winnen. De EU, NAVO en Nederland zien desinformatie als een agressieve bedreiging en zijn druk op zoek naar mogelijkheden om de effecten van desinformatie te counteren. Een van de concepten die hierbij als veelbelovend wordt gezien is weerbaarheid.

Afbeelding boven: Al sinds de tsaristische tijd wordt door Rusland gebruik gemaakt van een strategie, die door de Russen omschreven wordt als ‘Dezinformatsiya’.

Weerbaarheid

Weerbaarheid is een begrip dat zich de afgelopen decennia heeft ontwikkeld vanuit de leer van materiaalsterkte, via de psychologie, naar de internationale politiek. In 2013 riep het tijdschrift TIME ‘resilience’ (weerbaarheid) zelfs uit tot buzzword van het jaar. Weerbaarheid wordt omschreven als de ‘veerkracht van een systeem, om na schokken van buitenaf, weer terug te keren naar de uitgangssituatie, of om zelfs naar een verbeterde situatie te evolueren’. Weerbaarheid komt in verschillende vormen voor, en natuurlijk is er ook sprake van weerbaarheid op het persoonlijke niveau. Hoewel in dit onderzoek gekeken is naar weerbaarheid op maatschappelijk niveau, zijn een aantal van de aanbevelingen zeer zeker ook van toepassing op het persoonlijke niveau.

Uit onderzoek blijkt dat om weerbaarheid te verbeteren en ervoor te zorgen dat een maatschappij beter bestand is tegen desinformatie, er een aantal bouwstenen benodigd is:

• Bewustwording: om weerbaar te zijn, moet de maatschappij zich natuurlijk allereerst bewust zijn van de dreiging. Er moet een tijdige waarschuwing zijn;

• Sociaal kapitaal: er moeten hulpmiddelen in een maatschappij aanwezig zijn om weerbaarheid te garanderen, denk aan organisaties, gemeenschappen en netwerken;

• Vertrouwen: vertrouwen in de media, de maatschappij en de regering is noodzakelijk voor het versterken van weerbaarheid;

• Normen en waarden: een breed gedragen set van eigen normen en waarden, die uitgedragen worden door een goed narratief, een goed ‘verhaal’;

• Verbondenheid: verbinding tussen de diverse groeperingen binnen de maatschappij, verbinding tussen de civiele, de private en de militaire sector bijvoorbeeld;

• Opleiding en vernieuwing: de maatschappij moet blijven vernieuwen en leren hoe om te gaan met nieuwe bedreigingen.

Deze bouwstenen grijpen aan op een of meerdere doelen van desinformatie die reeds omschreven zijn. Hieruit blijkt dat het vergroten van weerbaarheid helpt om de effecten van desinformatie te verminderen.

Als voorbeelden:

• Het vergroten van politieke verschillen is veel moeilijker als er een sterk sociaal kapitaal aanwezig is en een grote verbondenheid in de maatschappij;

• Een poging om Russische politiek uit te dragen heeft veel minder kans als eigen normen en waarden goed geborgd zijn;

• Het ondermijnen van het vertrouwen in informatie door vertroebeling van de scheidslijn tussen waarheid en fictie wordt bemoeilijkt als de doelgroep een groot vertrouwen heeft in de eigen media en regering;

• Het ondermijnen van vertrouwen in democratisch bestuur en tussen burgers en gekozen autoriteiten wordt veel moeilijker als die maatschappij zich bewust is van die poging en er in die maatschappij een groot vertrouwen is in democratie.

De bouwstenen vormen ook een goede indicator voor de aanwezigheid van weerbaarheidsdoelstellingen in het beleid van bijvoorbeeld Nederland. Omdat Nederland een klein land is en veel van haar beleid afstemt op de bondgenootschappen waartoe het behoort, is ook onderzoek gedaan naar EU- en NAVO-beleid. Dit onderzoek laat zien dat in EU-beleid, NAVO-beleid en zelfs in Nederlandse beleid gericht op het bestrijden van desinformatie, bijna alle weerbaarheidsbouwstenen aanwezig zijn. In principe houdt dat in dat de correcte uitvoering van het papieren beleid de effecten van desinformatie tegengaat en tegelijkertijd de weerbaarheid vergroot.

Lees dit artikel verder:


Beleid, problemen en aanbevelingen

Rol van de staat

Rol van Defensie