BOEKBESPREKING

De weg naar onvrijheid

Oorspronkelijke titel: The road to unfreedom

Ondertitel: Rusland, Europa, Amerika

Auteur: Timothy Snyder

Vertaling: C. en W. van Paassen

Uitgever: Ambo | Anthos

ISBN: 978 90 263 4329 2

Boekinformatie: Paperback; 375 pagina’s

Prijs: € 29,99

Recensent: lkol b.d. P. Dekkers

De weg naar onvrijheid

De auteur

Timothy Snyder (1969) is als historicus en hoogleraar verbonden aan Yale University na eerder gepromoveerd te zijn aan de universiteit van Oxford. Hij is gespecialiseerd in de geschiedenis van Europa en de holocaust. Hij publiceerde eerder al o.a. de boeken Over tirannie, twintig lessen uit de twintigste eeuw; De rode prins, het einde van een dynastie en de opkomst van het moderne Europa en zijn bekendste werk Bloedlanden, Europa tussen Hitler en Stalin.

Het boek


Op driehonderd bladzijden beschrijft de auteur de contouren van een nieuwe wereldorde. Na het einde van de Koude Oorlog in 1990 werd geloofd dat democratie wereldwijd het politieke bestel zou gaan vormen. Die hoop werd echter snel de bodem ingeslagen want met Poetin als president is het autoritarisme in Rusland teruggekeerd. Factoren als de brexit, de verkiezing van Donald Trump en de opkomst van het populisme hebben de kwetsbaarheid van onze democratische waarden aangetoond. De auteur analyseert deze kwetsbaarheid en beschrijft de oorzaken ervan. Hij laat zien hoe we de kernwaarden van onze democratie beter kunnen begrijpen.


Hij doet dit in een een zestal hoofdstukken, gerangschikt in chronologische volgorde 2011 t.e.m. 2016, gewijd aan vraagstukken als Individualisme of Totalitarisme (hoofdstuk 1, 2011), tot aan Gelijkheid of Oligarchie (hoofdstuk 6, 2016). Hij analyseert de verschillen in het politieke denken tussen Rusland en het Westen. Hij noemt dat van het Westen ‘onvermijdelijkheidsdenken’; we hoeven niet na te denken over een betere toekomst, want die hebben we al bereikt. Dat van Rusland noemt hij ‘eeuwigheidsdenken’, daarin wordt alleen gedacht over het verleden en de nostalgie wordt gevoed. In het Westen gaan we uit van de betere toekomst, in Rusland is het een terugverlangen naar een glorieus verleden dat in werkelijkheid nooit heeft bestaan.


Dit resulteerde in een totalitarisme, van de inmenging in Oekraïne, de annexatie van de Krim en de Russische bemoeienis met de Amerikaanse presidentsverkiezing. Het neerhalen van vlucht MH17, en de Russische reacties hierop illustreren hoe de waarheid ondergeschikt wordt gemaakt aan het politieke doel. Ronduit tragisch is de constatering dat de Verenigde Staten (VS) onder Trump dezelfde kant op lijken te bewegen, zoals duidelijk wordt in zijn omgang met politieke tegenstanders en journalisten. Rusland kan niet sterker worden dan het nu is, dus probeert het andere landen te verzwakken en de eenvoudigste manier is om ze meer op Rusland te laten lijken. Poetin maakt het leven van de Russen niet beter, maar laat zijn landgenoten geloven dat het elders in Europa, de EU en de VS niet beter is. Rusland pakt zijn eigen problemen dus niet aan maar exporteert ze, ook al door zijn pogingen het Westen te corrumperen. Hoe meer Amerika beweegt richting het autoritarisme en op Rusland gaat lijken, hoe meer de Russische problemen opgelost lijken. Al in 2010 begon in de VS de beweging richting autoritarisme. De Make America Great Again beweging uit de verkiezingscampagne was bedoeld om de kiezer te laten terugverlangen naar een tijd waarin het voor de meerderheid van de mensen beter ging worden. De Engelse brexiteers verlangen terug naar een Groot-Brittannië als natiestaat, een ideaal dat nooit heeft bestaan.


In zijn nawoord gaat de auteur verder in op het begrip ‘waarheid’. Alle deugden zijn afhankelijk van de waarheid; definitieve waarheid is onbereikbaar maar door ernaar te streven gaan we niet de kant op van de onvrijheid. Tegelijkertijd worden we continu verleid te geloven wat goed lijkt en als we geen onderscheid meer kunnen maken tussen het ware en het aantrekkelijke begint het autoritarisme. Autoritarisme ontstaat niet omdat mensen dat willen, maar omdat ze het vermogen kwijtraken om onderscheid te maken tussen feiten en wensen. In de eerste helft begint het boek wat saai met veel herhalingen en verwijzingen naar de filosoof Iljin die veel van het denken van Vladimir Poetin heeft beïnvloed. Naarmate de lezer vordert in het boek wordt het steeds aansprekender, maar het laat de lezer niet bepaald in een opgewekte stemming achter met zijn betoog dat onze westerse vrijheden op de tocht staan. En dat zeker niet door toedoen van Poetin alleen. De Chinezen, toch al niet bekend als voorstanders van individuele vrijheden, staan als lachende derde aan de zijlijn.


Een uitgebreide lijst van eindnoten en een register beslaan de laatste 75 pagina’s. Het boek is geïllustreerd met tal van historische en hedendaagse landkaarten als verduidelijking van de tekst.