Integriteit is een veelbesproken begrip, maar wat is het eigenlijk?

door René Bliek

Het woord integriteit is afgeleid van het Latijnse woord ‘integritas’ dat heelheid, intact zijn, eerlijkheid, maar ook fatsoen betekent. We gebruiken het woord integriteit vaak om een oordeel over het karakter en het gedrag van een persoon uit te drukken. Maar wat is nu het juiste karakter of het juiste gedrag? Wat is hiervoor de norm?

Er zijn verschillende visies ten aanzien van de vraag hoe integriteit gewaarborgd kan worden:

  • Normen en regels (zoals gedragsregels en wetgeving);
  • Het naleven van waarden en deugden;
  • Het nemen/hebben van verantwoordelijkheid (juiste morele keuzes);
  • Integriteit als deugden/moreel gedrag (zoals respect en betrouwbaarheid).

En één ding weten we ook zeker, of het nu rapporten of incidenten of voortschrijdende inzichten zijn, normen gaan veranderen en zullen gevolgen hebben voor elke organisatie. Nu zei Oscar Wilde al ‘voorspellen is moeilijk, zeker als het de toekomst betreft’. En voorspellingen doen over de ontwikkeling van integriteitszorg en normstelling is zo mogelijk nog ingewikkelder.

Een nieuwe norm wordt namelijk vaak gedefinieerd door de overschrijding daarvan, je weet het dus pas als de oude norm de maatschappelijke lading van een gebeurtenis niet meer dekt. En dat is niet altijd negatief, want ook vooruitgang is enkel mogelijk door bestaande kaders van wat ‘normaal’ is, te doorbreken.

Fraude, belangenverstrengeling en maatschappelijke verwijdering, steeds vaker lezen we er over. Daarom zijn de begrippen integriteit, normen en waarden in de hele samenleving steeds belangrijker geworden. Veel discussies lopen echter dwars door elkaar heen: over normen en waarden op straat en op school (hoe gaan wij met elkaar om?), over integriteit van politici (wat mag wel en wat niet?) en over de ‘graaicultuur’ van bestuurders in het bedrijfsleven en in de semipolitieke sector.

We kunnen er van uit gaan dat wat ‘kan’ en wat ‘niet kan’ geen statisch gegeven is. En het is niet alleen de norm zelf die dynamisch is, ook de snelheid van verandering is aan het veranderen. Nieuwe normstellingen over bijvoorbeeld wachtgeldregelingen, of het dragen van mondkapjes, vinden plaats in enkele dagen of weken.

Pesten, intimideren en zelfs dreigen komt ook op de werkvloer regelmatig voor, net als misbruik maken van bevoegdheden en het onder druk zetten van ondergeschikte om iets te doen wat tegen het beleid/regels ingaat. Iedereen weet wel een voorbeeld van vriendjespolitiek of het onterecht privégebruik van middelen. Helaas geven onze politici, artiesten en andere personen die in de publieke belangstelling staan ook nog eens de verkeerde voorbeelden. Elkaar afzeiken, beledigen, voor gek zetten, met de ellebogen werken om zelf voorruit te komen. Dit is niet de manier om met elkaar samen te werken of samen te leven, vindt ook de GOV|MHB. Integriteit, het elkaar ‘heel’ laten, is essentieel.

Laten we eens kijken naar de politiek. In een debat gaat het er om dat de verschillende standpunten moeten worden verduidelijkt, zodat de kiezers weten waarom ze op iemand gaan stemmen. Vaak ziet men echter – zoals onlangs nog bij het eerste debat tussen Trump en Biden – dat het een persoonlijke aanval wordt. Ook in Nederland wordt een inhoudelijk debat vaak verstoord door argumenten die niets met de discussie te maken hebben en een heel ander doel lijken te dienen. De verwijdering tussen politiek en maatschappij neemt toe, ook vanwege de beloften die in verkiezingstijd worden gedaan en vervolgens in de realiteit van de dag niet nagekomen kunnen worden. Het vertrouwen van de burger in de politiek krijgt hierdoor een knauw. Gelukkig zijn er ook voorbeelden van politici die hun persoonlijke integriteit ook onder grote druk blijven bewaken.

Luitenant-admiraal Rob Bauer is verkozen tot de nieuwe voorzitter van het NAVO-Militair Comité. Voor Nederland en voor hemzelf een hele eer. Wat hem betreft is de belangrijkste taak van het NAVO-Militair Comité om ervoor te zorgen dat de geüniformeerde mannen en vrouwen goed zijn uitgerust voor hun essentiële taak: het beschermen van het bondgenootschap. Maar is dit wat de politici in de NAVO landen ook willen? Juist onze CDS vraagt aan het Nederlandse defensie personeel om vertrouwen in elkaar en geeft aan dat het nemen van verantwoordelijkheid van het hoogste tot op het laagste niveau van het grootste belang is. Gaan die politici dat dan doen? We gaan het zien!

De Engelse minister van Financiën Sajid Javid nam dit jaar verassend ontslag. Hij weigerde een opdracht van de premier om naaste medewerkers te ontslaan omdat hij hier niet achter kon staan. Uiteindelijk is integriteit het kiezen voor moed boven makkelijk, om het juiste te doen ook al is het lastig. Dit is mensenwerk, en vraagt bewustzijn, en het vermogen om hier over te praten en samen een gedeeld beeld te vormen over wat de norm is en wat het gedrag is dat hierbij hoort.

Dit betekent dat een organisatie open moet staan voor geluiden over waar gedrag, regels of normstelling ‘knellen’. Vaak zijn het kritische noten van melders die hierin de weg vrijmaken.

Helaas blijkt uit recent onderzoek van De Vrije Universiteit Amsterdam (VU) dat klokkenluiders nog vaak aan hun lot overgelaten worden. Meldingen worden niet serieus genomen en het Huis voor Klokkenluiders, dat steun en advies moet bieden, functioneert niet zoals het zou moeten.

Het onderzoek was gericht op wat de klokkenluiders overkomt tijdens de melding van misstanden. Vooral bij de reactie van de desbetreffende bedrijven en overheidsinstanties - waar de fouten zitten - loopt het stroef, aldus de VU.

Bij de overheid is dat zelfs nog slechter dan in het bedrijfsleven. Dit heeft vermoedelijk te maken met de angst voor publieke schade en de media. Dat is voor GOV|MHB herkenbaar.

Hierbij moeten we ons goed realiseren dat een klokkenluider iemand is die veelal intern al veel meldingen en signalen heeft afgegeven en daar niet goed in is gehoord. Juist om die reden gaat hij of zij klokkenluider worden.

De kunst is dus om als organisatie al goed op de eerste signalen te reageren. Dit zijn vaak de ‘kanariepieten in de mijn’ die aangeven dat het tijd is om kritisch te kijken naar wat er gaande is. Organisaties lijken te veel “left brain” (rationeel) te reageren op kritische geluiden, terwijl de cultuur zou moeten zijn dat we mensen aanmoedigen om dingen aan de kaak te stellen, en dat de regels en processen om dit te doen zo eenvoudig mogelijk zijn. De top in de organisatie, dus echte leiders, moeten laten zien hoe belangrijk dit is. Laten zien dat er ruimte is om een melding te doen over iets waar je je twijfels over hebt, ook als dit de leiding zelf betreft.

De verwachtingen in de maatschappij worden steeds hoger op het gebied van integriteit en de reacties steeds scherper en feller. Integriteit is daarmee ook een ‘wapen’ geworden waarmee veel schade kan worden aangericht.

De GOV|MHB heeft het gevoel dat regelingen op het gebied van melden pas moeten houden met die ontwikkeling en dat wij ons moeten realiseren dat we een andere omgeving moeten creëren waarbinnen mogelijke misstanden veilig gemeld kunnen worden.

Recente gebeurtenissen, zoals de onthoofding van een leraar en de waarschuwing om smartphones en tablets buiten de vergaderzaal te laten zodat derden niet heimelijk mee konden luisteren naar de vertrouwelijke gesprekken, dragen bij aan een collectief gevoel van zorg over onveiligheid. Maar wat is er erger dan onveiligheid voor het individu die uit je eigen organisatie komt. Juist daarom is het goed om ons eens af te vragen of men zich wel veilig voelt binnen onze eigen Defensie organisatie en of onze integriteitscultuur, organisatie en -systemen bijdragen aan een gevoel van veiligheid en openheid.