Cartoon: Bob Stevens

OPINIE - BINNENLAND

‘Redskin Red, say again!’ …‘Again’

Over de rol van humor in de militaire luchtvaart

LKOL B.D. P. DEKKERS

Und es ging zu schnell für die die den falschen Schalter stellten. Na deswegen sieht man die nur noch so selten [1].

Het bovenstaande is een regel uit een liedje van de Duitse F-104 vlieger en amateur singer–songwriter Ecki Südmeyer [2]: The Starfighter Song. Een acht minuten durende ode aan het meest tot de verbeelding sprekende vliegtuig, de Lockheed F-104G Starfighter, dat na de oorlog in Duitsland bij de Luftwaffe heeft gediend. En dat terwijl dit vliegtuig korte tijd na zijn indiensttreding al een kwalijke reputatie als Witwenmacher had opgebouwd. Van de in totaal 916 Duitse Starfighters bij de Luftwaffe en de Marineflieger gingen er 292 bij ongevallen verloren, waarbij 115 vliegers helaas om het leven kwamen [3]. Alleen al tussen 1968 en 1972 crashten er 15 à 20 toestellen per jaar. Het woord Witwenmacher werd door de vliegers zelf overigens nooit gehanteerd; die hadden het liefkozend over de one-oh-four of, in Nederland, de honderd-en-vier. Maar wie zou verwachten dat dit vliegtuig gehaat zou worden door de vliegers die er, het was tenslotte midden in de Koude Oorlog, vrijwel dagelijks de lucht mee in moesten, komt bedrogen uit. Integendeel, op elk Geschwader waren de bemanningen vol lof over het toestel; ik heb dit zelf kunnen constateren tijdens mijn bijna vierjarige plaatsing op de Duitse vliegbasis Jever in de jaren tachtig. Mijn toenmalige commandant, een Duitse Oberstleutnant was zelfs op eigen verzoek van de destijds moderne F-4F Phantom ('der war ja Scheisse') weer terug naar de tien jaar oudere Starfighter gegaan. Alleen in de pers en andere media, en niet te vergeten de politiek, werd de Starfighter neergesabeld als een levensgevaarlijk wangedrocht. Zelfs de minister van Defensie, Kai-Uwe von Hassel, wiens eigen zoon overigens ook verongelukte met een Starfighter en de toenmalige commandant van de Duitse luchtmacht, Generalleutnant Werner Panitzki, moesten het veld ruimen toen tijdens de eerste jaren de ongevallencijfers maar niet wilden dalen. En er werd een ingrijpende modificatie doorgevoerd door de vervanging van de originele Lockheed C2 schietstoel door een Engelse Martin Baker stoel die een verbeterde zero-zero ejection leverde [4]. Maar, zoals Ecki Südmeyer al zong: It’s the prettiest bird up in the sky, to see her fly fills everyone with joy. Maar waardoor komt het toch dat de mannen die dagelijks met dit vliegtuig te doen hadden zo diametraal anders dachten over dit toestel dan de beleidsmakers en de media? Het antwoord laat zich in vijf letters beschrijven: humor. Vele grappen deden de ronde over de Duitse ongevallen met de F-104. Een paar voorbeelden: Hoe kom je goedkoop aan onderdelen voor een Starfighter? Een lapje grond in Duitsland kopen. Het toppunt van optimisme? Een Duitse Starfighter vlieger die stopt met roken. En dit komt dus uit de Duitse vlieger-crewrooms!

Humor

Humor in de - militaire - luchtvaart is van alle tijden; het begon al tijdens de Eerste Wereldoorlog. Nauwelijks tien jaar na de eerste vlucht met een gemotoriseerd luchtvaartuig door Wilbur en Orville Wright, zag men de waarde van het vliegtuig voor de krijgsverrichtingen al in. Aanvankelijk alleen als verkenners, maar toen gepoogd werd om deze scouts uit de lucht te schieten, was het gevechtsvliegtuig geboren. Fabrikanten als Fokker, die exclusief aan de Duitsers leverde, maakten furore en als spoedig wisten de eerste gevechtsvliegers een soort heldenstatus te bereiken. De meest gevreesde tegenstander aan Duitse kant was Freiherr Manfred von Richthofen, wiens score van tachtig overwinningen door niemand werd overtroffen. Tijdens een ziekteverlof schreef hij een autobiografie onder de titel Der Rote Kampfflieger. Zijn persoonlijke vliegtuig was rood geschilderd, om de vijand duidelijk te laten weten met wie zij te maken hadden en ze zo al angst aan te jagen. Bij de Engelsen leverde hem dat de bijnaam ‘Red Baron’ op, en de vlieger die er in zou slagen hem neer te halen werd het Victoria Cross, de hoogste Engelse onderscheiding, in het vooruitzicht gesteld. Uit die tijd is niet veel origineel materiaal bewaard gebleven, maar jaren later ontstond van de hand van de Amerikaanse striptekenaar Charles Schulz het hondje Snoopy dat ruggelings op zijn hondenhok gelegen droomde van een carrière als jachtvlieger. En niet zomaar een, nee, de geallieerde vlieger die onbevreesd de strijd zou aanbinden met de ‘Red Baron’ en deze uiteindelijk in zijn voordeel zou beslechten. In de jaren zestig werd hierover een LP uitgebracht van de Engelse groep The Royal Guardsmen waarop de verrichtingen van Snoopy en de rode baron op uiterst kolderieke wijze werden bezongen. Ofschoon de strips en de LP van veel latere datum zijn, geeft het toch een indicatie dat aan Engelse kant de humor een geducht wapen was om overeind te blijven in moeilijke tijden als de Eerste Wereldoorlog. Nog later werd ook een aantal afleveringen van de populaire humoristische BBC-serie Blackadder aan de militaire luchtvaart gewijd.

Cartoon: Robert Knotts

Cartoon: Fabian Goossens

Zelfs in meer tegenwoordige tijd ligt de humor nog steeds op straat of ontstaat spontaan. De Amerikaanse luchtmacht (USAF) beschikte tijdens de Koude Oorlog over de SR-71 Blackbird, een spionagevliegtuig dat, met een snelheid van drie keer die van het geluid boven de tachtigduizend voet, in het luchtruim van de Sovjet-Unie kon vliegen, zonder het risico te lopen door de luchtverdediging te worden neergehaald. Na hun missie keerden de vliegtuigen meestal terug naar de thuisbasis Beale nabij San Francisco. De verkeersleiding voor middelbare hoogte en daarboven in de Verenigde Staten (VS) is gecentraliseerd en leidt zowel het civiele als het militaire luchtverkeer in goede banen. En zo was er op zekere dag een sportvlieger in een Cessna die Los Angeles Center vroeg om een controle op zijn grondsnelheid. 'Onehundred and twentyseven knots', antwoordde de verkeersleider. Een onderweg naar huis zijnde F-18 vlieger kwam toen met dezelfde vraag en het antwoord van de verkeersleider luidde: 'Fourhundred and twentyfive knots, sir'. De protserigheid van deze marinevlieger, die dit getal ook in zijn cockpit had kunnen aflezen, werd een SR-71 vlieger, die op dezelfde radiofrequentie uitluisterde, te gortig: 'Request ground speed check'. Het antwoord van Los Angeles Center kwam prompt: 'Onethousand and twentyfour knots, sir, but I observe you slowing down' [5].

Ook wordt duidelijk dat de humor in de militaire luchtvaart zich op velerlei wijzen wist te manifesteren. Als stripverhaal, in de muziek, maar ook in radio-uitzendingen in de jaren vijftig, tegenwoordig zouden we zeggen podcasts, evenals in films en boeken. Een van de grote namen op dit gebied, internationaal, is de Amerikaanse tekenaar Bob Stevens, bekend van zijn reeks There I was. Van vaderlandse bodem was de, helaas overleden, (luchtmacht-)tekenaar Ton van Andel. Ton werd bekend als de cartoonist van de Veilig Vliegen kalender die tot en met 2018 menige kantoorruimte opsierde. Albums van beide tekenaars zijn overigens nog steeds verkrijgbaar bij Martin Leeuwis [6] Publications, www.humor.aero. Voor de liefhebber is dit adres een ware schatkamer aan luchtmachthumor en de laatste uitgave Jachtvliegers doen een boekje open toont weer eens dat de gemiddelde jachtvlieger vol – humoristische - sterke verhalen zit. Een groot deel uit de Koude Oorlog of latere conflicten en het laat eens te meer zien dat humor een doeltreffend instrument is om de moeilijkheden en problemen te lijf te gaan.

Eindnoten:

1. Voor degenen die geen Duits in het eindexamenpakket hadden: ‘En het ging te snel voor hen die de verkeerde schakelaar gebruikten’. ‘O, daarom zien we die nog maar zo zelden’. Ecki refereert hier aan de, door sommige Duitse vliegers gehanteerde, gewoonte om bij schietoefeningen met het, elektrisch aangedreven 20 mm boordkanon, gebruik te maken van de Automatic Pitch Control (APC) override. Iets dat niet in het flight manual stond, maar gebaseerd was op een hardnekkig gerucht dat de APC tijdens schieten met het kanon het vliegtuig in een ongewenst neus-lage stand zou forceren (inadvertant kicker). Bij een (te) fors herstel uit de duikvlucht na het vuren zou het vliegtuig daardoor juist overtrokken kunnen raken.

2. Major Eckhard (Ecki) Südmeyer was zelf Starfighter vlieger (JaBo 33, Büchel) en begenadigd muzikant. Hij overleefde een bail-out uit een Starfighter in 1982 na een vogelaanvaring, maar kwam tien jaar later bij een tragisch vliegongeval met een Dornier 28 licht transportvliegtuig om het leven.

3. Achteraf gezien was de Duitse ongevallenratio nog niet zo slecht in vergelijking met andere luchtmachten: de Canadezen staken er met kop en schouder bovenuit en de Nederlandse cijfers zijn naar verhouding vergelijkbaar met de Duitse. Van de 200 Canadese vliegtuigen gingen er 110 (meer dan 50%) bij ongevallen verloren waarbij 37 vliegers omkwamen. Bij deze fatale ongevallen waren er slechts vier toe te schrijven aan system failures, alle andere waren te wijten aan menselijke fouten. Van de 138 Nederlandse Starfighters gingen er 41 verloren als gevolg van ongevallen; daarbij verloren 16 vliegers het leven. Procentueel verloor Nederland zelfs nog iets meer toestellen dan Duitsland. Het percentage fatale ongevallen is vrijwel gelijk.

4. Bij de originele Lockheed C2 schietstoel werd een minimale snelheid van zestig kts aanbevolen; de Martin Baker stoel kon vanaf stilstand op de grond worden gebruikt, zij het dat de kans op rugklachten groot was.

5. https://youtu.be/ILop3Kn3JO8; 1024 kts = 1896 km/u

6. Martin Leeuwis is een voormalig KLu-vlieger en KLM gezagvoerder tot aan zijn pensioen in 2010. Al in 1982 begon hij met het zelfstandig uitgeven van boeken, samen met Ton van Andel. Zijn eerste uitgave was toepasselijk getiteld: Say again.