Empty your mind, be formless, shapeless, like water. If you put water into a cup, it becomes the cup. Put water into a bottle and it becomes the bottle. Put it in a teapot and it becomes the teapot. Be like water, my friend. Bruce Lee

OPINIE - BUITENLAND

‘Be like water’

De vier gezichten van toekomstige oorlogen

DR. JAAP ANTEN

Hoe zal de oorlog van de eenentwintigste eeuw eruitzien? Dat is de vraag die de Amerikaanse militair analist en voormalig lkol bij het US Marine Corps (USMC) dr. Frank G. Hoffman stelt. In zijn antwoord toont hij aan dat de traditionele vorm, van staal tegen staal, als enige vorm van oorlogvoering niet meer van deze tijd is[1]. Hoffman is niet de eerst de beste. In een artikel dat hij samen schreef met lgen James Mattis, een collega-marinier en later minister van Defensie tijdens het presidentschap van Donald Trump, bedacht hij in 2005 het begrip 'hybride oorlogvoering'[2] (Eindnoot 2). Het artikel is een voorproefje van zijn opvatting dat met de Amerikaanse focus op superieure technologie veel oorlogen niet meer te winnen zijn. In dit artikel ga ik in op de zienswijze van Hoffman, de vier gezichten van de moderne oorlog en hoe Hoffman’s ideeën toepassing vinden in de verschillende machtsblokken in de wereld.

De hedendaagse oorlogvoering wordt bepaald door de tegenstander

De essentie van Hoffmans artikel is dat niet alleen de Amerikanen zelf bepalen op welke manier je oorlog moet voeren, want dat wordt ook bepaald door je tegenstanders die vaak succesvol zijn door hun aanpak. De manier van oorlogvoeren door de tegenstander berust vaak niet op technologisch overwicht. Hoffman stelt dat met het alleen oplossen van militaire problemen met superieure technologie toekomstige oorlogen niet meer te winnen zijn. Oorlogen kunnen wel gewonnen worden door het verdiepen in de denkwijze van de tegenstander, te ontdekken wat hij wil bereiken en hoe hij daartoe zal handelen. Het kunnen denken vanuit het perspectief van de tegenstander is ons zwakke punt. De wars of choice zoals Irak en Afghanistan, gaan plaats maken voor wars of necessity. Onontkoombare oorlogen, waaraan je je niet kunt onttrekken of uit kunt terugtrekken. En het is belangrijker dan ooit om te winnen, of in ieder geval niet te verliezen.

Belangrijke veranderingen in de hedendaagse oorlogvoering

Hoffman stelt de vraag op welke punten de oorlogen in deze eeuw verschuivingen gaan laten zien. Hij ziet heel goed in dat technologische vooruitgang in wapensystemen een belangrijke rol speelt. In het bijzonder naar aanvallen met meer precisie, naar autonome systemen, naar sneller beslissen en vooral ook naar een offensief waartegen verdedigen moeilijk is, dankzij cyber en hypersone wapens. Los van de vraag of dat allemaal wel klopt, ligt hier niet de essentie van zijn denken. Die ligt bij vier andere verschuivingen, die goeddeels de veranderende strijdmethoden van onze tegenstanders weergeven. Oorlogen worden indirecter, meer cognitief en minder fysiek. Een conflict heeft minder vaak fysieke vernietiging als doel en ten slotte, hedendaagse oorlogen vinden ook in eigen land plaats. Dit zijn geen absolute verschuivingen, er bestaat nog wel degelijk zoiets als de kans op een groot conflict, met staal op staal om de tegenstander op de knieën te dwingen. Of om de tegenstander af te schrikken dat te doen. Een voorbeeld is de toenemende 'gestaalde' rivaliteit tussen de Verenigde Staten (VS) en China.

Twee dimensies

Wie naar deze verschuivingen kijkt, kan in de moderne oorlogvoering twee belangrijke dimensies onderscheiden. De ene dimensie onderscheidt statelijk van niet-statelijk en de andere dimensie onderscheidt fysieke en niet-fysieke vormen van strijd. Bij het combineren van beide dimensies worden Hoffmanns vier gezichten van de oorlog zichtbaar.

De vier gezichten van de moderne oorlog

Klassieke fysieke oorlog (Conventional wars)

De klassieke, fysieke oorlog tussen (allianties van) staten, zoals bijvoorbeeld een oorlog tussen de NAVO en Rusland, of de VS en China.

Uitbestede oorlogvoering (Proxy wars)

De combinatie van fysieke oorlog met niet-statelijke oorlog wordt proxy war of uitbestede oorlog genoemd. Een staat gaat niet zelf fysiek als staat de strijd aan, maar laat het vuile werk opknappen door milities, terroristen of andere staten.

Maatschappelijke oorlogvoering (Societal warfare)

Vervolgens onderkent Hoffmann societal warfare, de maatschappelijke oorlog. Deze combineert staten en niet-fysieke middelen, waarbij de ondermijning van de samenleving centraal staat. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren door het afsluiten van de stroomvoorziening, of het saboteren van sluizen en andere infrastructuur via cyberoorlog. Het gebruik van (gijzel-)software voor het afsluiten van ict-systemen van ziekenhuizen, universiteiten en andere essentiële instituten gebeurt nu nog voornamelijk door criminelen, maar staten zijn er nog veel bedrevener in. Met name de inzet van stuxnet, dat al jaren geleden de Iraanse nucleaire centrifuges op hol deed slaan, iets waarbij Nederland een rol speelde, toont aan waartoe overheden in staat zijn. Een ander gevaar is het bewust bevorderen van de neiging van mensen om zich groepsgewijs terug te trekken in een eigen bubble, waarin hun wereldbeeld wordt versterkt door het weren van andere informatie. Hierdoor vermindert de cohesie van de samenleving.

Cognitieve oorlogvoering (Cognitive warfare or social disorder)

Het laatste gezicht, cognitieve oorlog, combineert niet-statelijke met niet-fysieke oorlog. Cognitieve oorlog is gericht tegen het menselijke brein door andere kennis in te brengen, waardoor gezichtspunten veranderen, of beleidsmakers andere besluiten gaan nemen. Uit de literatuur wordt duidelijk dat cognitieve oorlogvoering en het verdedigen daartegen uitermate complex is[3]. In beginsel is het mogelijk om van ieder mens een wapen te maken om je doel te bereiken. Dit begrip gaat verder dan information warfare, die als te beperkt wordt gezien en te veel wordt gevoerd vanuit de militaire optiek. Een voorbeeld is Cambridge Analytica, hetgeen heeft bijgedragen aan de brexit door bepaalde groepen kiezers, op basis van hun Facebook profiel te bestoken met informatie op maat. Wanneer, zoals bij de brexit, voor- en tegenstanders qua aantal nagenoeg gelijk zijn, kunnen kleine groepen de democratische weegschaal al laten doorslaan.

Een ander voorbeeld van cognitieve oorlog was om Amnesty International verkeerde besluiten over de gevangengenomen Russische oppositieleider Navalny te laten nemen[4]. Let wel, deze vier gezichten verschillen niet absoluut van elkaar, ze vloeien alle geleidelijk in elkaar over, zoals Hoffman spoedig inzag. Zo kan cognitieve oorlog bijvoorbeeld worden gecombineerd met maatschappelijke oorlog door politieke organisaties of kiezers cognitief te manipuleren om zo de politieke structuur van samenleving te ondermijnen.

De beperkte toepassing van Hoffman’s leer

Rusland

De integratie van de vier gezichten van Hoffman tot een overkoepelend geheel van oorlogvoering, daar is maar een land goed in geslaagd, en dat is Rusland. Het kan fysiek niet tegen de VS op - wat het ongetwijfeld nog steeds zou willen, maar daarvoor is het economisch veel te zwak - en neemt daarom noodgedwongen de toevlucht tot andere kunstgrepen. Rusland zet de toon in deze nieuwe vormen van oorlog, zeker de offensieve varianten. Anderen naties hebben die maar te volgen.

De VS

De VS besteden negentig procent van hun defensiebudget aan activiteiten die met maar één vorm van oorlog te maken hebben, de klassieke fysieke oorlog. Voor de resterende drie soorten van oorlog zijn de VS kwetsbaar. Hoffman adviseert dat percentage om die reden te verlagen naar zeventig procent . Hierdoor komen enorme bedragen vrij voor de voorbereiding op de drie andere vormen van oorlog. Dat is zonder twijfel noodzakelijk, maar de vraag is of dat in voldoende mate gaat gebeuren. Leden van het Amerikaanse Congres zullen in de bres springen als verschuivingen in het defensiebudget nadelige gevolgen zullen hebben voor de werkgelegenheid in hun eigen staat. De bouw van de F-35 bijvoorbeeld is over vele tientallen staten in de VS gespreid en ook de toekomstige productie van de Boeing B-21 bommenwerper zal op die manier worden ingericht. De VS blijven waarschijnlijk zwak in de drie andere vormen van oorlog.

De VS besteden nog negentig procent van het defensiebudget aan de klassieke, fysieke oorlogvoering

NAVO en Europa

Hoffman stelt dat de NAVO meer dan voldoende fysieke middelen heeft als de VS en Europa als een ondeelbaar geheel worden beschouwd. Maar ondanks een bepaald aantal gedeelde waarden heeft Europa andere belangen en is de geografische positie zeer verschillend. De VS zijn eerder de kern van de militaire eenheidskomeet, en de Europese bondgenoten vooral de ijle staart erachteraan, die ook maar beperkt de richting bepaalt. De komeet vliegt nu richting Azië en de Pacific.

Europa alleen kan zichzelf niet fysiek verdedigen. Het gaat om de mobiliteit en zeer zeker ook om voldoende logistieke capaciteit om snelle verplaatsingen mogelijk te maken en het voortzettingsvermogen om de strijd langere tijd vol te kunnen houden. Europa, dat wil zeggen Frankrijk en Groot-Brittannië, hadden in 2011 al niet meer voldoende brigades en logistiek om in te grijpen in Libië. Iets wat toenmalig president Obama blijkbaar wel had verwacht. Om over de rest van Europa maar te zwijgen. Het niet voldoen aan de norm van twee procent bbp voor Defensie is hier ook debet aan.

Nederland kan geen complete brigade leveren voor Oost-Europa of Noord-Afrika. Landen als België en Duitsland zullen er naar verhouding niet veel beter aan toe zijn. Voor luchtmachten en marines geldt hetzelfde. Het is twijfelachtig of Europese marines de koopvaardij kunnen beschermen tegen serieuze aanvallen. De Britse luchtmacht, de Royal Air Force (RAF) beschikte in 2019 nog slechts over 17 F-35's en 102 Eurofighters, waarvan hooguit twee derde deel inzetbaar was als operationele gevechtskracht[5]. Hoeveel zouden er beschikbaar zijn voor Estland als ook nog het eigen land moet worden verdedigd tegen eventuele bommenwerpers? De Franse luchtmacht is sterker, maar al met al is het toch een weinig afschrikkend geheel.

Europa is voor alle vier de vormen van oorlogvoering te zwak. De bescherming van burgers tegen cognitieve oorlog is moeilijk vanwege de grote waarde die wordt gehecht aan persoonlijke keuzevrijheid en gegevensbescherming. Er wordt maar in beperkte mate belang gehecht aan aspecten van offensieve cognitieve en maatschappelijke oorlog. Beide vormen kunnen dus niet goed integraal worden gehanteerd. Nu zou dat misschien niet zo erg zijn als de eigen cyberverdediging daartegen veel sterker zou zijn dan elders, maar daar lijkt het, gezien de successen van gijzelsoftware, niet op.

China

China lukt het nog het beste om te volgen, volgens Hoffman, al blijft het naar zijn mening bij zaken als offensieve cognitieve en uitbestede oorlog achter. Deels omdat het sterk is en verzwakking van mogelijke tegenstanders minder nodig heeft dan Rusland. De huidige Amerikaanse militaire confrontatiebenadering van China is enerzijds te agressief en anderzijds te onvolkomen. De Amerikaanse benadering is vooral gericht op de klassieke fysieke confrontatie, waarbij staal tegen staal een soort wederzijdse grenzen stelt.

Er wordt heel weinig gesproken over de mogelijkheden en problemen van de drie andere vormen van oorlogvoering tegen Taiwan. Het hangt ook af van wat Beijing op middellange termijn wil. Eén land, twee systemen bijvoorbeeld, maar wel met een minder onafhankelijke Taiwanese buitenlandse politiek.

China leert wel, want toen Beijing recent het verdrag van 'één land, twee systemen' over Hong Kong aan zijn laars lapte, werd in het Westen vaak gesuggereerd dat opstanden in Hong Kong in bloed zouden worden gesmoord, hetgeen echt niet is gebeurd. Natuurlijk speelde de commotie rond corona en de sociale maatregelen tegen het virus hierbij een rol. Maar het is toch duidelijk dat China heeft geleerd van het bloedbad uit 1989 op het Plein van de Hemelse Vrede.

Dr. Frank G. Hoffman, lkol b.d. van het U.S. Marine Corps en strategisch analist

Wees als water

Veel betogers in Hong Kong wilden de afgelopen twee jaar de confrontatie aangaan volgens de visie van vechtsportlegende Bruce Lee ‘Be like water'; pas je voortdurend aan je tegenstander aan, zoals water dat doet aan zijn omgeving[6]. Dat lukte de demonstranten vrij aardig, maar het probleem was dat Beijing hetzelfde deed met hen. Zonder bloed, maar met veel ordediensten, vervanging van functionarissen en tijdelijke ontvoeringen van sleutelfiguren en anderen lukte het om Hong Kong er weer behoorlijk onder te krijgen. Zoiets kunnen de VS ook van China verwachten. China zal Taiwan niet alleen, of misschien helemaal niet, vanuit het water benaderen, maar zeker wel ‘als water’.

Beter is wat Frank Hoffman bedoelt niet samen te vatten: zorg dat je je doorlopend aanpast aan je opponenten, leer van ze, ‘Be like water’.

Eindnoten

  1. Tijdens zijn lezing The Future of War in de vorm van een webinar van de Koninklijke Vereniging ter Beoefening van de Krijgswetenschap op 29 oktober 2020 (https://www.youtube.com/watch?v=_PA_CdFV1K8&ab_channel=KVBK).
  2. Zie bijvoorbeeld Future Warfare: The Rise of Hybrid Wars by Lieutenant General James N. Mattis, USMC, and Lieutenant Colonel Frank Hoffman, USMCR (Ret.) in USNI Proceedings Magazine, November 2005 Vol. 132/11/1,233 USNI (http://milnewstbay.pbworks.com/f/MattisFourBlockWarUSNINov2005.pdf).
  3. Interessant en niet al te lang is Cognitive Warfare June-November 2020, door François du Cluzel in Innovation Hub. (https://www.innovationhub-act.org/sites/default/files/2021-01/20210113_CW%20Final%20v2%20.pdf).
  4. Zie mijn artikel Amnesty en Navalny in Carré nr 3, 2021. De digitale versie hiervan bevat nog een heet-van-de-naald aanvulling, die in de gedrukte versie niet meer geplaatst kon worden. Overigens heeft Amnesty later toegegeven dat het gemanipuleerd werd en zijn besluit herroepen.
  5. Exclusive: RAF has smallest combat force in history with fewest fighter jets after shrinking by nearly half in just 12 years by Joel Adams for MAILONLINE [Daily Mail], 26 June 2019, updated 27 June 2019 (https://www.dailymail.co.uk/news/article-6903811/RAF-combat-jet-numbers-reached-time-low.html).
  6. Dit is de filosofie van het vechtsysteem waarin Bruce Lee oorspronkelijk werd opgeleid, Ving Tsun.