DEFENSIEBELEID EN KRIJGSMACHT

Het belang van stabiliteit in de trans-Atlantische betrekkingen voor Nederland en Amerika

Lezing door minister-president Mark Rutte

Dr. Jaap Anten

Op 3 oktober jl. hield onze premier, op uitnodiging van de Atlantische Commissie, een lezing met als thema de betrekkingen tussen Nederland en de Verenigde Staten (VS). In de afgeladen zaal van perscentrum Nieuwspoort te Den Haag hield de premier in iets meer dan twintig minuten zijn voordracht, waarna er gedurende de volgende veertig minuten gelegenheid was voor het stellen van vragen.

Premier Rutte toonde zich van zijn bekende kant: goed gekleed, energiek, niet zonder humor, eloquent, in eenvoudige woorden sprekend en enigszins docerend zonder allerlei modieus Engels, waarbij zijn regelmatige lessen aan een Haagse basisschool wellicht hun sporen hadden nagelaten.

Onderstaand een verslag van de bijeenkomst, met de kernpunten uit de lezing en zijn antwoorden op vragen uit de zaal.

Een greep uit wat premier Rutte noemde

● Zolang het volkenrecht afhankelijk blijft van de willekeur van staten en er geen hoogste hogere rechtsorde bestaat die de nationale staten overstijgt, moeten we economisch en militair voldoende sterk zijn.


● Wij dachten dat bij groeiende welvaart de rest van de wereld de westerse waarden wel zou accepteren. Dat was niet zo. China en Rusland gaan uit van andere ordeningsprincipes.


● Zorgwekkend is dat er in de Sovjettijd veel meer belangrijke contacten waren dan tegenwoordig met Rusland. Dat moet veranderen.


● Het is makkelijk om Trump te bekritiseren, maar in veel van zijn kritiek zit wel een kern van waarheid. Volgens Rutte moeten we zijn kritiek als een kans zien om de internationale instellingen te verbeteren!

(Kan ik nog iets doen om de Atlantische problemen te verlichten? hoorde ik hem al zeggen, al deed hij dat nu niet. Hij kiest dus de positie van een potentieelAtlantisch oliemannetje. Een opmerkelijke voortzetting van de functie van oliemannetje, die hij in EU-verband vervulde en vervult - want hij doet het blijkbaar niet slecht - een oliemannetje dat probeert de relatie tussen de Britse en Europese regeringsleiders over de brexit minder stroef te doen verlopen.)

Het was hem overigens aantoonbaar niet ontgaan dat Pete Hoekstra, de Amerikaanse ambassadeur vrijwel pal voor hem op de eerste rij zat.


● De pivot to Asia van Obama, waarin de VS het zwaartepunt van hun economische en militaire aanwezigheid naar de Pacific verlegden, zei Rutte nooit te hebben begrepen; nee, we moeten juist met gelijkgestemden één groot handelsakkoord maken, trans-Atlantisch plus de Pacific.

Foto links: Premier Rutte tijdens een persconferentie (Wikimedia Commons)

● En wat betreft China: de EU moet als één blok gaan praten met China, ook over Oost- en Zuidoost-Europa. Wat in de gaten moet worden gehouden is dat de meeste landen daar geen goede politieke contacten in Beijing hebben, in tegenstelling tot Frankrijk, Duitsland en Nederland. De Chinezen hebben overigens het recht om te investeren in Europa en niet alles wat ze doen is verkeerd. Een keten van staten die in de schuld staan bij China gaat niet werken, want de Chinezen gaan zich ook afvragen wat ze van hun investeringen nog terug gaan zien. Europese en Nederlandse bedrijven, bijvoorbeeld de financiële en verzekeringssectoren, moeten betere toegang tot China krijgen.


● De NAVO is meer dan alleen een militaire organisatie, het is een waardengemeenschap en in dat opzicht zowel een Europees als Amerikaans binnenlands belang. De wereld was voor de Eerste Wereldoorlog een jungle van nationalisme en bondgenootschappen, hetgeen leidde tot die oorlog. Dit is pas na de Tweede Wereldoorlog opgelost door de Verenigde Naties, de Wereld Handels Organisatie (WHO) en andere internationale instellingen. Nu dreigt de jungle weer terug te keren.


● In 1999 wilde de NAVO nog streven naar een nauwere samenwerking met Rusland, maar tegenwoordig is dat door de situatie op de Krim en in Oost-Oekraïne heel anders.


● Europa kan zijn eigen veiligheid niet garanderen. Het is afhankelijk van de Amerikanen. De NAVO blijft de hoeksteen van het Europese veiligheidsbeleid.


● Maar na de brexit wordt nog maar twintig procent van de NAVO-lasten door de EU-landen opgebracht. Dat moet evenwichtiger.


● Daarom streeft Nederland naar de twee-procent norm en geeft het miljarden extra uit aan Defensie.


● Over militaire inzet: Nederland gaat niet meedoen aan de Amerikaanse en enigszins Britse freedom of navigation in de Zuid-Chinese Zee.


● Hij is tegen een EU-leger, maar wel voor militaire samenwerkingsprojecten als PESCO.


● De wereld verandert snel. In 2050 zullen China en India de grootste economieën ter wereld zijn, maar tegenwoordig omvatten de VS en Europa nog de helft van de wereldeconomie. Dus moeten wij (Europa) samen met de VS optrekken. Het bruto binnenlands product (bbp) van Rusland komt overeen met dat van de Benelux.


● Wat betreft de handelsoorlog heeft Rutte Trump erop gewezen dat Nederland in de VS een miljoen banen creëert, terwijl dat er omgekeerd maar 250.000 zijn. Verder heeft de WHO Europa veroordeeld wegens staatssteun aan Airbus. Trump heeft het volste recht Europa hiervoor sancties op te leggen. Maar er loopt een tegenclaim van Amerikaanse staatssteun aan Boeing en Rutte had liever gewacht op de naderende uitspraak daarover, waarna de claims tegen elkaar zouden kunnen worden weggestreept.

Een greep uit wat premier Rutte niet noemde

● Rutte denkt helaas nog in nominaal bbp, waarin gedaan wordt alsof ook in armere landen alles even duur is als in de VS. Bij bbp in termen van koopkrachtpariteit omvatten de Europese landen plus de VS veel minder dan vijftig procent mondiaal. Bij een bbp uitgedrukt in Russische prijzen is de Russische economie nog altijd bijna even groot als de Duitse en met een ruim viermaal hogere defensiebegroting. Dit duidt op een overschatting van de macht van West-Europa.


● De politieke onenigheid binnen de NAVO, die Jaap de Hoop Scheffer ernstige zorgen baart, kwam niet aan bod.


● Wat evenmin aan bod kwam, waren de demografische ontwikkelingen in de VS en de wapenwedloop met China, die maken dat Amerika van Europa afdrijft.


● Een Chinapolitiek kwam maar beperkt ter sprake, handel staat bij Rutte blijkbaar centraal.


● Het is onduidelijk wat Rutte bedoelt met zijn opmerking dat er in Trumps kritiek op internationale instellingen 'in de kern' wel iets zit. Wat betreft kritiek dat vele Europese landen de NAVO-norm niet halen, ja. Maar verderop zullen we zien dat deze premier daar weinig aan doet. Rutte oordeelde zelf dat het niet goed was dat Trump uit het klimaatakkoord en uit het akkoord met Iran is gestapt. En de rest?

(De internationale instellingen functioneren niet altijd even best, maar waar Trump 'in de kern' niet mee kan leven is de opkomst van nieuwe machten en dus de afnemende rol van zijn land in de wereld. Dan maar doorrammen met America first. Het is ondenkbaar dat Rutte dat niet weet, en zijn opmerkingen van ik-begrijp-Trump-wel-een-beetje lijken mij een ambitie naar Atlantisch oliemannetje).


Bij Rutte's idee om in de handelsoorlog de claims van Boeing en Airbus maar tegen elkaar weg te strepen, vergat hij te vermelden dat de Europese claim tegen Boeing hoger is! Anderzijds zou de Europese claim lager kunnen worden toegekend. De Amerikanen gaan gewiekst te werk en ik herinner me dat bijna een kwart eeuw geleden de Amerikaanse overheidsorganisatie Darpa de JSF-programma's van Lockheed (de X-35 oftewel F-35) en Boeing (de X-32, die niet werd gekozen) zwaar subsidieerde met technologie om kunststofpanelen te maken die veel groter en complexer waren dan voorheen èn makkelijker konden worden gewijzigd. Boeings latere passagiersvliegtuig, de 787 Dreamliner bevat dan ook veel kunststof, maar hoe is aan te tonen dat dit gewijzigde technologie uit het X-32programma was? We zullen het zien over een maand of zeven.


● De premier ontweek een vraag over (industriële) Europese defensiesamenwerking door te antwoorden dat wij Amerikaans materieel kopen omdat dit erg goed is. Neem de F-35, waarbij hij overigens vergat te vermelden dat de Amerikaanse defensiemarkt vrijwel ondoordringbaar is voor Europese bedrijven. Zijn niet genoemde implicatie was dat Europa maar met beter defensiematerieel moest komen, maar hoe, ho maar. Niets over hoe dat zou moeten en hoe wij ons industrieel moeten handhaven!

(Dit was inhoudelijk het enige werkelijk nieuwe wat ik hoorde in die zin, dat het een diepe schaduw toevoegde aan mijn toch al zwarte scenario hierover. Tja, handel staat blijkbaar voor hem centraal.)


Dat Rutte tegen een Europees leger is, is niet zo vreemd in die zin dat er nog een zeer lange weg te gaan is en de VS niet voor zijn. Wat betreft PESCO, waar hij voor is, had hij mogen vermelden dat Polen nu dwars ligt, deels door Amerikaans toedoen.


● Een vraag naar aanleiding van de defensiebegroting, waaruit blijkt dat Nederland tot 2024 geen hoger percentage van het bbp uitgeeft dan nu (het percentage bedraagt nu 1,35), beantwoordde hij door te herhalen dat Nederland streeft naar 2% - ‘het is wel nodig’ - en al miljarden extra uitgeeft.

(Als je onderscheid maakt tussen wat iemand zegt en wat iemand bedoelt was zijn antwoord: Nou en!?)

Geen woord over hoe we die 2% dan na 2024 gaan halen, anders dan de opmerking dat dat iets is voor volgende kabinetten om zich over te buigen [1].


● In een later stadium wierp de premier in de strijd dat defensie door personeelsverloop extra geld niet goed kan wegzetten. Het is dus niet onopgemerkt gebleven, dit tamelijk nieuwe argument! Maar een bescheiden chefsache-rolletje om deze kwestie wat te verlichten, noemde deze oud-personeelsfunctionaris niet. Misschien te klein voor iemand die betrekkingen tussen Trump en Europa zou willen verbeteren?

Conclusie

Premier Rutte deed geen enkele toezegging en liet zich nergens op vastpinnen, zeker niet op de 2%. Vergeleken met de Amerikaanse en Russische leiders zijn wij, naar mijn mening, gezegend met een extreem integere premier, maar wel eentje die de vele argumenten pro en contra defensie kent en die hij naar believen aan en uit kan zetten als dat in een bepaald betoog van pas komt.

Hij is veel meer betrokken, zo blijkt ook uit de contacten met staatshoofden die hij herhaaldelijk noemde, bij buitenlands beleid. In de rol van het oliemannetje dat de internationale verhouding smeert. Ook handelsbevordering trekt hem, die doet zijn hart sneller kloppen. Dat bleek ook uit een hartelijke interactie met de voorzitter van VNO-NCW, Hans de Boer, die in het publiek zat, over een recente wederzijdse handelsmissie. Maar Defensie ziet Rutte klaarblijkelijk als een ministerie, en niet het zijne. Hij ontweek het thema om Nederland een belangrijke industriële plaats te geven - zeker niet qua defensie-industrie - tussen Frankrijk en Duitsland. Het oude vrijhandels-laissez-faire zit er nog te sterk in.


En Pete Hoekstra zal waarschijnlijk over deze bijeenkomst geen giftig verslag naar Washington hebben gezonden.

Eindnoot 1
Deze vraag werd gesteld door diplomatiek deskundige Robert van de Roer. Voor de onderbouwing, zie ook Begroting Defensie 2020: repareren en moderniseren

Foto links: Premier Rutte op bezoek in het Witte Huis op 18 juli 2019 (Wikimedia Commons)