DEFENSIEBELEID EN KRIJGSMACHT

De toekomst
van de NAVO

Dr. Jaap Anten,
analist bij de werkgroep Defensiebeleid en Krijgsmacht

Verslag van de bijeenkomst Clingendael in het Parkhotel te Den Haag, 23 mei 2019

Inleiding

De bijeenkomst was georganiseerd rond een panel bestaande uit professor Jaap de Hoop Scheffer, die geen introductie behoeft, Arnout Brouwers van de Volkskrant, lgen Jan Broeks, Directeur-Generaal Internationale Militaire Staf van de NAVO en Margriet Drent van Clingendael. Dhr. Dick Zandee, eveneens van Clingendael, fungeerde als gespreksleider.




Mijn indruk was dat je op deze bijeenkomst van Clingendael op 23 mei een andere sfeer kon proeven dan bij sommige bijeenkomsten van met name de Atlantische Commissie, waarin toch de gemeenschappelijke verbondenheid met de USA wordt benadrukt. Die verbondenheid heeft al eerder ernstige crises overwonnen, met de al dan niet uitgesproken bemoedigende gedachte dat Trump heeft leren leven met de NAVO en de NAVO met Trump. Je proeft dat men zich achter de schermen ernstige zorgen maakt of dat zo is. De Amerikanen handelen nu duidelijk vanuit hun eigen standpunten, zonder dialoog met Europa. En een eventuele tweede presidentiële termijn van Trump zal dat naar mijn mening, en vast niet alleen de mijne, alleen maar ernstiger maken.

Op de foto het panel (foto: Instituut Clingendael)

I Jaap de Hoop Scheffer

Het belangrijkst en het meest uitgesproken vond ik de visie van Jaap de Hoop Scheffer, die op een gegeven moment opmerkte dat hij nu, aan het eind van zijn carrière, openlijker ging uitspreken wat hij werkelijk denkt. En dat is het volgende.

Er is géén alternatief voor de NAVO, iets dat ook door de andere sprekers werd beaamd. De NAVO moet wel veranderen, in die zin dat vooral de politieke en diplomatieke kant krachtiger moet worden. Niet zozeer intern, maar eerder extern. Niet alleen spieren tonen tegenover Rusland, maar ook bereidheid tot overleg. Ook met landen die verder weg liggen, zoals Japan en Australië. De samenwerking tussen China en zeventien Europese landen waarvan de meeste destijds achter het IJzeren Gordijn lagen, de zeventien plus een, vereist overleg met China. Het grote verschil met wat Trump en Xi Jinping willen, is dat dit geen bilateraal overleg van afzonderlijke landen moet zijn, maar een collectief NAVO-overleg.

De Hoop Scheffer is voor Europese initiatieven als Permanent Structured Cooperation (PESCO), maar ziet een Europees leger niet zitten. Inderdaad lijkt naar mijn mening PESCO, dat zich nu richt op het zoeken naar verbeterde logistiek, beter haalbaar dan een Europees leger, dat inderdaad nog een hele lange weg te gaan heeft. Toch zou je wel aan zo'n leger kunnen beginnen, lijkt me, in de vorm van deelprojecten als PESCO.

Hij toonde zich een voorstander van het defensie-initiatief van de Franse president Macron, dat hij hoger aanslaat dan PESCO. Zoals bekend poogt dat initiatief een aantal Europese landen te verenigen rond de grote drie: Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië. De charme ervan is naar mijn mening dat het initiatief van Macron een antwoord vormt op de brexit, doordat het de Britten, die onmisbaar zijn voor een Europese defensie, hier weer bij betrekt. Zo probeert dit initiatief te bereiken dat de grote drie, die samen 63 procent van de Europese defensie-uitgaven voor hun rekening nemen, meer op een lijn komen. En verder, omdat dit initiatief vooral gelijkgestemde Europese landen omvat èn een concreet doel heeft, namelijk een interventiemacht. Het aantal gelijkgestemde landen zou inmiddels elf zijn, wat denk ik een beetje aan de hoge kant is ...

II Europa leunt overmatig op de USA

Lgen Jan Broeks valt De Hoop Scheffer bij: solidariteit is cruciaal, geen bilateraal overleg zoals Trump wil. Dat maakt Europa (nog) onoverzichtelijker. Het Europese uitgangspunt voor de toekomst zou minder afhankelijkheid van de VS moeten zijn, zodat deze bijvoorbeeld minder dan de helft zullen bijdragen.


Margriet Drenth van Clingendael merkt op dat Europa vooralsnog niet zonder de VS kan en Broeks bevestigt later dat dit land over 73% van de warfare capabiliteit beschikt. Het exacte percentage is een kwestie van definities, denk ik, maar het toont duidelijk dat de Amerikaanse militaire bijdrage overmatig is.


Dit wordt ook bevestigd door het belangwekkende rapport Defending Europe: scenario-based capability requirements for NATO’s European members van het International Institute for Strategic Studies (IISS), dat zeer kort voor deze bijeenkomst verscheen en niet direct ter sprake kwam (Gebruik de link onder deze alinea om het rapport te lezen of ga naar: https://www.iiss.org/blogs/research-paper/2019/05/defending-europe). Dit rapport beschrijft situaties wat er zou gebeuren als de VS de NAVO zouden verlaten. De Europese landen moeten dan pakweg 400 miljard euro neerleggen om het ontstane gat te vullen en ongetwijfeld zal het daarna blijvend een vermogen kosten om deze grotere strijdmacht in stand te houden. Over het precieze bedrag en de scenario's kan men twisten, maar het geeft wel de orde van grootte aan.


Hier is dan een duidelijk doel, lijkt me, waar Europa financieel heen moet. Ja, moet, alleen al omdat de VS zich militair steeds meer op China richten en op lange termijn misschien niet formeel, maar de facto de NAVO zullen verlaten. Bovendien is de regering Trump tegen de EU en Europese defensie-integratie, hetgeen voor spanningen zorgt. Europa moet dan eerst weten wat het met de VS aan wil en in de eerste plaats weten wat het zelf wil.

III De Verenigde Staten zijn niet alleen meer stabiliserend

Wat betekent de NAVO als bondgenootschap van gedeelde waarden in deze tijd?, benadrukte Arnout Brouwers van de Volkskrant. Denk aan China. Europa moet strategischer gaan denken, zei hij met instemming van het panel, maar de grote tegenstellingen in de EU zijn hier een groot probleem. En,zou ik hier nog aan willen toevoegen, de onwil van Nederlandse beleidsmakers om dat te doen. Hierna kwam de vraag welke landenprioriteit krijgen.

Wat betreft dat laatste komt er vanuit de zaal de vraag over Iran, of liever een Amerikaanse aanval erop. Als de VS om solidariteit vragen, reageert Margriet Drenth, dan zeggen veel landen nee. Terugkerend naar wat Brouwers heeft gezegd, merkt ze op dat waarden belangrijker zijn dan belangen. Ook gaat zij verder op die prioriteit in, maar in vraagvorm, ongetwijfeld omdat een degelijk Europees antwoord ontbreekt: Hoe zit het met Turkije en onze Europese waarden? En de huidige VS onder Trump?

Jaap de Hoop Scheffer vult aan dat Trump een coalition of the willing zal proberen te vormen tegen Iran. Het zal geen NAVO-actie worden! Ook velt hij een hard oordeel. De VS waren stabiliserend in het Midden-Oosten, maar hebben nu helemaal voor Saoedi-Arabië gekozen! Hij hoefde de aanwezigen in de zaal niet uit te leggen dat dit land qua waarden ver van ons af staat en al decennia in een actieve strijd is gewikkeld met Iran om de sterkste van het Midden-Oosten te worden ...

IV Verdere onbalans en dreiging

Arnout Brouwers wijst op een ander gevaar: wij raken het INF-verdrag, gericht tegen de plaatsing van middellangeafstandswapens in met name Europa kwijt en de emoties daarover zijn nul. Ook bij de experts! Hier raakte Brouwers zeker een belangrijk punt toen hij de euforie over dit destijds door Reagan en Gorbatsjov zwaarbevochten akkoord in herinnering bracht. En hij voegde eraan toe dat uit angst voor de broosheid van de alliantie men dit niet op de agenda durfde te zetten...

De Hoop Scheffer merkte later op dat Europa zelf moet gaan nadenken over een nieuwe nucleaire wapenwedloop op Europees grondgebied. Die is ongewenst. Broeks signaleerde dat emoties bij een terreuraanval op een vliegveld hoog zullen oplopen. Maar bij het in potentie veel grotere gevaar van een cyberaanval is daar vooralsnog geen sprake van …

Verder stelde Broeks dat er in Europa acceptatie zal moeten ontstaan voor het sneuvelen van onze NAVO-soldaten bij een Russische aanval op de Baltische staten. En we moeten ook de maatschappelijke weerbaarheid tegen Russisch fake-news vergroten. We moeten flexibel met Rusland omgaan.

Brouwers reageert dat het probleem breder is dan Rusland. De voornaamste westerse dreiging is juist intern. Denk aan de grote polarisatie binnen de VS en in Nederland aan het debat tussen Rutte en Baudet over de relevantie van de EU. Hierbij zou ik willen aantekenen dat het helaas om meer gaat dan om Europese populistische bewegingen: de regering-Trump omarmt de brexit en heeft maar weinig op met de EU of met Europese defensie-integratie.

De Hoop Scheffer vult aan dat er overeenkomsten zijn tussen Poetin en het populisme van Baudet - die de bewondering van populistisch rechts voor de Russische leider helpen verklaren - want Poetin had het destijds in persoonlijke gesprekken over zaken als de vereniging van pedofielen ‘Martijn’ en het homohuwelijk. Het Westen is in zijn ogen verdorven. Ook Baudet staat heel sceptisch tegenover de huidige westerse samenleving.

Anderzijds vindt De Hoop Scheffer dat de NAVO - in tegenstelling tot wat de Amerikanen uitdragen - de deur moet dichtgooien voor toetreding van Georgië en Oekraïne. Dit is voor de Russen echt een rode lijn.

V Hoe de NAVO in te richten bij alle, ook Europese, verschillen?

De Hoop Scheffer - van wie hier enkele zaken die hij op verschillende momenten ter sprake bracht worden opgesomd - werd soms welhaast docerend en dirigerend: Wat is de aard van de NAVO? Een collectieve veiligheidsorganisatie. En deze veiligheid geldt zowel intern als extern. Deze vrijheid is integraal. De NAVO kent drie pijlers om dit te bereiken:

(a) Collectieve veiligheid;

(b) Partnerschappen;

(c) Crisisbeheersing.


En dat is genoeg, zegt De Hoop Scheffer. Er moeten geen taken bij komen! De NAVO moet bij zijn leest blijven. De NAVO moet niet te veel hooi op zijn vork nemen. Avonturen in Afghanistan en Irak passen niet in de toekomst van de NAVO. We moeten de VS duidelijk maken hoe wij artikel 5 definiëren, zodat we er niet door worden verrast.

Je weet niet wat er kan gebeuren. Kernwapenverdragen verdampen. Daarom moet Nederland zijn nucleaire taak behouden. Zo niet, dan komt die vrij binnen de NAVO. En er staat een land te springen om die over te nemen, Polen. Poetin zal daar dan niet blij van worden...

VI Hoe vanuit Europees perspectief de NAVO te hervormen?

Het zal uit het voorgaande duidelijk zijn dat De Hoop Scheffer heel goed beseft dat de wereld is veranderd en ook hierover uit hij zich uiterst stellig: de NAVO heeft een vernieuwd strategisch concept nodig. Maar niet nu. Niet nu de NAVO-taken gaan veranderen. De reden? De onenigheid is zo groot, ook binnen Europa, dat er verschillende prioriteiten bovenkomen en de eenheid verdwijnt. En, zoals vanuit de zaal werd gevraagd, alleen maar de statuten wijzigen? Niet doen, want dan gaat het toch over de taken. De Hoop Scheffer adviseerde dus in wezen om vernieuwend te handelen zonder veel toetsing aan de taken of statuten. Het accent ligt hierbij op China en hoe tegenwicht te bieden aan de VS die eigenmachtig, en zonder serieus overleg met de Europese bondgenoten die erbij betrokken zijn, uit internationale verdragen stappen - zoals over het klimaat en Iran - en weinig ophebben met Europese samenwerking.

Belangrijk is volgens hem dat de Europese NAVO-landen op één lijn komen om tegenwicht te bieden aan het Amerikaanse unilateralisme:


– In het bijzonder door de NAVO diplomatieker te maken en gezamenlijk met China te overleggen over veiligheid, als tegenwicht tegen de unilaterale aanpak waar zowel XI als Trump dol op zijn. Dit is uiteraard des te belangrijker, zoals hij eerder uitlegde, door het Chinese 17+1 initiatief, want dat gaat over Europa zelf en onze achtertuin.

– 'En we moeten tegen de Amerikanen blijven zeggen: wij zijn jullie belangrijkste bondgenoten’. En over de economie: 'Wij zijn de belangrijkste macht ter wereld. Laten we in overleg handelen’.

VII Conclusie

De VS hebben Europa niet nodig om zich militair te verdedigen, maar omgekeerd wel. Het zal duidelijk zijn dat het wederzijds vertrouwen tussen de VS en Europa ernstig is beschadigd. Wederzijdse scepsis ondermijnt de bescherming van belangrijke gemeenschappelijke waarden. Bovendien, wil ik benadrukken, lopen er vertrouwensbreuken door Europa zelf. Niet alleen vanwege euro’sceptische stromingen binnen landen, maar ook tussen 'illiberale’ regimes en de rest. Dit alles verzwakt de Europese politieke en militaire kracht ter bescherming van deze waarden, mede vanwege de passieve Duitse neiging het liefst een ‘groot Zwitserland' te zijn (zoals Roland Freudenstein van het Wilfried Martens Centre for European Studies bij een andere gelegenheid hilarisch opmerkte). Ook de NAVO als militaire exponent ter bescherming van deze waarden wordt hier niet sterker of afschrikwekkender door.


Als welhaast mosterd na de maaltijd wil ik nog opmerken dat de sprekers goed op elkaar waren ingespeeld. Dat had ongetwijfeld veel van doen met besloten sessies, gegroepeerd naar vier thema's, die voorafgingen aan het publieke debat. Hoewel dit debat ook volgens deze thema's werd gestructureerd, is dat in dit verslag niet gevolgd, omdat de inhoud voor zichzelf spreekt.