OPINIE - BUITENLAND

De krachtenkaleidoscoop in Belarus

LKOL B.D. VICTOR A.C. REMOUCHAMPS EN KOL B.D. CHARLEF BRANTZ

Protesten in Minsk, Belarus, 16 augustus 2020 (afbeelding Wikimedia Commons; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en)

Beelden van massale demonstraties in de straten van Minsk hebben tijdelijk de berichtgeving over COVID-19 en de klimaatverandering van de voorpagina’s en websites van vele westerse mediabronnen verdreven. Herhaaldelijk werd gesproken over het nieuwe krachtenveld in Belarus en de sturende rol die de oppositie door het drievrouwschap Svetlana Tichanovskaja, Veronika Tsepkalo en Maria Kolesnikova een gezicht heeft gekregen. De term oppositie roept het beeld op van een homogene groep mensen met een duidelijke visie op de toekomst en een helder plan om die visie te realiseren. De afgelopen weken rijst echter de vraag of die uitleg wel van toepassing is op de anti-Loekasjenko krachten op de televisiebeelden en op de websites. Wie schuilen er achter de term ‘oppositie’ en wat zijn hun ideeën voor het andere Belarus? Belangrijker, is die oppositie sterk genoeg om de muren van de Poetin-Loekasjenko burcht te slechten?

De oppositie

Het moge duidelijk zijn dat de ontwikkelingen in Belarus niet bij iedereen met hetzelfde enthousiasme worden begroet. Wat in mei 2020 begon als een reguliere campagne voor het presidentschap van het land, is in augustus tot ieders verbazing in binnen- en buitenland, uitgegroeid tot een volksbeweging die hardnekkig eist dat Loekasjenko moet aftreden, omdat hij - ondanks de gefalsificeerde verkiezingsuitslag - nog steeds beweert de verkiezing op een wettige manier gewonnen te hebben. In de aanloop naar de verkiezingsdag is Svetlana Tichanovskaja naar voren geschoven om in de politieke arena de strijd met Loekasjenko aan te gaan, en zij werd daardoor de icoon van het anti-Loekasjenko verzet. Het is onduidelijk waarom juist zij om het presidentschap wilde strijden, omdat zij net als Veronika Tsepkalo geen enkele ervaring heeft met het politieke handwerk en het organiseren van een achterban, laat staan een regering. Alleen Kolesnikova heeft als coördinator van de verkiezingscampagne van Viktor Barbaryka [1] bevestigd politieke ambities te hebben. Wie zijn die drie leden van dit ‘drievrouwschap’ en wie of wat vertegenwoordigen deze dames?

Svetlana Tichanovskaja

Tichanovskaja is net als Tsepkalo de echtgenote van een van de drie tegenstanders van Loekasjenko in de strijd om de politieke macht in Belarus. Svetlana Tichanovskaja is de echtgenote van Sergej Leonidovich Tichanovski, een in Belarus en Rusland bekende activist die een naam heeft gevestigd met zijn YouTube kanaal ‘Country for Life’ [2], een uitlaatklep voor de doorsnee inwoner van Belarus en zijn blogactiviteiten. Naar verluid lijkt hij zijn geld veilig in Rusland geparkeerd te hebben. In 2017 liet hij een video produceren waarin hij verklaarde dat ‘…Belarus altijd deel had uitgemaakt van Groot Rusland’. Een nauwelijks pro-Europa getint standpunt dus. Toen hij in mei 2020 verklaarde zich kandidaat te willen stellen voor het presidentschap werd hij twee dagen daarna gearresteerd [3] en vastgehouden. Svetlana, een lerares Engels zonder enige politieke ambities, besloot zich als kandidaat te registreren en leverde de benodigde honderdduizend handtekeningen in om mee te kunnen doen aan de verkiezingen. Haar op 20 mei vrijgelaten echtgenoot reisde het land rond om haar kandidatuur te promoten. Hij gebruikte de slogan ‘Stop, cockroach’ - een verwijzing naar het sprookje van de Russische auteur Korney Chukovsky - en de pantoffel om kakkerlakken mee dood te slaan werd het symbool van de beweging. Daarom noemde de journalist en activist Franak Viacorka de acties van Tichanovsky de ‘Slipper Revolution’. Tichanovski werd op 29 mei in Hrodna opnieuw gearresteerd en vastgezet.

Het echtpaar Tsepkalo

Svetlana wilde volgens haar alleen president worden om politieke gevangenen vrij te kunnen laten en een half jaar daarna echte vrije verkiezingen te houden: ‘Het belangrijkste is dat alle eerlijke mensen in Belarus nu een gemeenschappelijk doel hebben: nieuwe eerlijke verkiezingen. Eén persoon kan niet beslissen voor tien miljoen mensen…’. Over de banden met Rusland zei ze: ‘Goede betrekkingen met Moskou, ja. Een unie met Rusland, niet nodig’. In een van haar commentaren bestempelde zij Rusland als ’Big Brother’, waarbij het niet duidelijk werd of ze dat in positieve dan wel negatieve zin bedoelde. Aan de andere kant verklaarde ze onlangs in een interview in haar huidige verblijfplaats Vilnius, dat haar oppositie ‘niet pro-Westen en niet pro-Rusland’ was en liet in het midden welke koers haar Belarus zou gaan volgen. Getoetst aan de visie van haar echtgenoot, een merkwaardige uitspraak.

Veronika Tsepkalo

Veronika is getrouwd met Valerie Tsepkalo, een politicus uit Belarus, diplomaat en oprichter van het Belarus Hi-Tech Park, het grootste IT-centrum van Midden- en Oost-Europa. Valery Tsepkalo presenteert zich tegenwoordig bij de VN als de Belarus ICT-expert en heeft zitting in de IT-adviesraad van de Secretaris-Generaal.

Tsepkalo startte zijn politieke carrière als medewerker aan de ambassade van de USSR in Helsinki en werkte nauw samen met agenten van het Eerste Directoraat van de KGB, nu de FIS (Foreign Intelligence Service). Hij was een partner van Valery Skurlatov, een extreemrechtse Russische politicus die samen met Tsepkalo de Russian Revival Party oprichtte. Een politieke partij die herstel van de grenzen van de voormalige USSR als doelstelling had.

Hij stelde zich op 8 mei 2020 kandidaat voor de presidentsverkiezingen in Belarus in 2020 en had zijn echtgenote Veronika aangesteld om zijn verkiezingscampagne te coördineren. Op 2 juli verklaarde hij in een van zijn eerste interviews: ‘I would like to restore respect for all citizens of Belarus. I would like to return respect for everyone, no matter who you are, how old and how sick you are. I want to return a respectful attitude to all people of our country’. Tijdens die persconferentie wees hij op de achilleshiel van Belarus: ‘The biggest threat for Belarus is an inefficient economy, an archaic system of government, and poverty. It’s long past time to reject the obsolete system of government where one person’s mood sets the tone for the whole nation, every day’, en hij besloot het interview met de uitspraak: ‘It’s time to give back the power to the people of Belarus. I would like to see the country as a normal European country, where the parliament will reflect the interests of the constituency of their people, not reflect the vision of only one person’. Mooie uitspraken die het goed zouden doen in westerse hoofdsteden en vooral bedoeld leken om de ontevreden tegenstanders van Loekasjenko aan boord te krijgen.

Nadat de Centrale Kiesraad van Belarus op 30 juni had verklaard dat van de door Tsepkalo ingediende 160.000 handtekeningen er slechts 75.000 geldig waren, minder dan de vereiste honderdduizend en hij door justitie opgepakt dreigde te worden, werd de grond hem te heet onder de voeten en samen met zijn kinderen vluchtte hij op 24 juli naar Rusland. Daar schreef hij een brief aan Poetin om mee te werken aan vrije presidentsverkiezingen. Zijn echtgenote volgde hem op de dag van de verkiezingen, op 9 augustus, en voegde zich in Moskou bij haar gezin. Op 19 augustus werd het gezin van Tsepkalo in Polen gesignaleerd.

Maria Kolesnikova

Der Dritte im Bunde is de enige van de drie dames die wel duidelijk heeft gemaakt dat ze politieke ambities koestert Zij steunde de kandidatuur van Babaryka en toen deze gevangen gezet werd, besloot ze de honneurs waar te nemen en zich naast Tichanovsky en Tsepkalo kandidaat te stellen voor de verkiezingen. Zij is de enige van de drie vrouwen die nog steeds in Belarus het verzet tegen Loekasjenko in goede banen probeert te leiden. De voormalige concertfluitiste gelooft dat een verandering van het regime alleen van binnenuit, zonder enige hulp van buitenaf, gerealiseerd zou moeten worden: ‘It is very important we have and feel this support, but also with this situation with Russia we have to make it by ourselves’. Om een plan uit te werken voor een machtsoverdracht probeert ze als prominent lid van het Presidium van de Transnationale Raad een dialoog op gang te brengen tussen de oppositie, de autoriteiten van Belarus en de Loekasjenko-regering.

In 2017 nam ze via Facebook contact op met Viktar Babaryka die toen al twintig jaar directeur was van de Belgazprombank [4], een financiële tak van Gazprom, en zich inspande om de gehele energiesector van Belarus onder Russische controle te krijgen. Ze vroeg hem of hij een uitwisselingsprogramma tussen Duitsland en Belarus zou willen sponsoren. Tijdens een ontmoeting een jaar later, bleken zij eensgezind over inzichten en waarden. Toen Babaryka ontslag nam als directeur van Belgazprombank om deel te nemen aan de verkiezingen, aarzelde ze niet om in zijn verkiezingsteam te stappen. Tijdens een interview maakte hij duidelijk hoe hij over de relatie tussen Belarus en Rusland dacht: ‘Any relations between the countries should be based on the three most important principles. All the others are allowed to say: “My country is the first", but when Belarus says so, it is answered: "Well, how is it, it must be with someone else”. But Belarus has the right to such a position. In addition, all unions and relations should be based on the principle of win-win (double win) or, as some jokers say, lose-lose (double lose). And the third, it is fundamental, is not to touch upon the issue of losing sovereignty and not to form dependencies…. I don't think alliances when one country depends on another are right and good…It seems to me that it is advantageous for any country to have calm, balanced partners who can discuss economic topics from the point of view of mutual benefit, not just "you give us and we give you nothing" or "some day afterwards". Our current leader said: after 26 years we have no friends left, only enemies are around. It seems to me that such a partner, who makes the whole world his enemy, is hardly interesting to anyone’.

Babaryka werd op 18 juni al gearresteerd wegens het niet aangeven van inkomsten en het financieren van zijn campagne met buitenlandse fondsen. Het was voor de buitenwereld duidelijk dat het Kremlin hierbij een dikke vinger in de pap had gehad.

Het feit dat Kolesnikova zich aansloot bij de andere twee vrouwen maakte duidelijk dat zij een van Rusland onafhankelijke politieke koers wilde varen. In een interview verklaarde zij desgevraagd: ‘Ik sta volledig achter zijn standpunten’.

Viktar Babaryka (1963)

Maria Kolesnikova is de enige van de vrouwen die wel politieke ambities koestert

Vrienden voor het leven? Het unieverdrag tussen Belarus en Rusland van 8 december 1999

Het unieverdrag

Het wordt met de dag duidelijker dat Loekasjenko en Poetin regelmatig contact hebben en Poetin is gevraagd om hulp te bieden bij de bestrijding van de onrust in Belarus.

Blijkbaar is dat verzoek gehonoreerd. Op 12 augustus landden twee Tupulev-134AK van de Russische Aerospace Forces, die normaliter gebruikt worden door Russische officieren op het niveau van plaatsvervangend minister van Defensie. Zij landden samen met een grote groep stafpersoneel. Een deel van deze groep zal zich concentreren op het ondersteunen van de staatsmedia, waardoor de nieuwsgaring volledig in Russische handen zal komen. Onlangs werd bekend dat circa zeshonderd man veiligheidstroepen per militaire colonne waren aangekomen in Minsk.

Moskou heeft ook al een mogelijke steun voor Loekasjenko aangewezen: Mikhail Babich, de Russische ambassadeur in Belarus. Hij heeft stevige banden met de KGB en FSB/FIS en in zijn functie van ambassadeur heeft hij de ruimte om een aantal destabiliserende activiteiten te starten, zoals de inhuur van human intelligence (HUMINT) bronnen in kringen van hooggeplaatste Belarussische militairen en ambtenaren, regionale en landelijke zakenlieden en regionale autoriteiten. Babich is ook een gerespecteerd lid van de Russische Veiligheidsraad. Binnen dat kader was hij de architect van de annexatie van de Krim en de integratie van Belarus in de ‘Uniestaat van Rusland en Belarus’.

Mikhail Babich

Sterk genoeg om de muren van de Poetin-Loekasjenko burcht te slechten?

Dat was de vraag die in de inleiding gesteld werd. Volgens Maria Kolesnikova moet de verandering van binnenuit komen. Wie is dan die charismatische leider die in staat is om de volkswoede te sturen, de val van Loekasjenko te realiseren en de invloed van Moskou buiten de grenzen van Belarus te houden? In het verlengde rijst de vraag of de koploze, gefragmenteerde volksbeweging - net als in Oekraïne - in staat zal zijn om zonder fysieke middelen Loekasjenko en zijn kliek te overtuigen dat verzet tegen een afzetting kansloos is en hij beter Minsk kan inruilen tegen een datsja in de omgeving van Moskou, de Krim of een Arabisch land. Voorlopig moet iedereen het antwoord daarop nog schuldig blijven.

Eindnoten: 1. Viktar Babaryka is een bankier en filantroop die onverwachts in 2020 aankondigde politieke ambities te hebben. Hij werd door de regering van Belarus uitgesloten van de verkiezingen vanwege politiek gemotiveerde illegale financiële activiteiten. 2. 'By May 2020, Tikhanovsky's YouTube channel had garnered 140,000 subscribers; by mid-July 2020, it had reached 243,000 subscribers, more than 12 times the number of subscribers to the state-run Belarus 24 satellite channel'. 3. Hij wordt door Amnesty International gekwalificeerd als een prisoner of conscience. 4. De bank die onder meer de militaire agressie in Georgië, Oekraïne en Syrië financierde.