OPINIE - BUITENLAND

De Arctic, het nieuwe domein voor hybride conflicten?

DRS. W.R.M.J. MEESSEN*

De afgelopen jaren is de aandacht voor het Noordpoolgebied, de Arctic, wereldwijd fors toegenomen. Trump’s tweet om Groenland te kopen, diverse landen die een Arctic-strategie uitbrachten, waarvan die van China de meeste aandacht trok, en NAVO’s groeiende aanwezigheid in de Arctic met oefeningen zoals Trident Juncture, zijn slechts enkele voorbeelden hiervan. Het begrip ‘New Cold War’ heeft daardoor inmiddels zijn intrede gedaan. De vraag is echter of de Arctic daadwerkelijk een casus belli is. De vele belangen, zoals de toegang tot grondstoffen en nieuwe scheepvaartroutes, leveren in elk geval voldoende voedingsbodem op voor competitie. Maar de acht arctische landen hebben daarbij veel te winnen, maar tegelijkertijd ook te verliezen. Het is eerder te verwachten dat de competitie in de Arctic op een hybride wijze gevoerd zal worden. De belangrijkste spelers lijken daarop al voor te sorteren.

De katalysator voor de groeiende belangstelling en belangen in de Arctic is de klimaatverandering. Door de opwarming van de aarde, die in de Arctic tweemaal zo snel gaat als op de rest van de aarde, smelt het poolijs in hoog tempo. Een recente studie van de Universiteit van California-Los Angeles heeft door gebruik te maken van een nieuwe voorspellingsmethode vastgesteld dat een ijsvrije Arctic tussen 2044 en 2067 te verwachten is [1]. Dit betekent nog steeds een grote tijdsmarge, maar geeft wel aan dat we met zekerheid mogen aannemen dat we binnen vier decennia de negatieve en positieve gevolgen van een toegankelijke Arctic gaan ervaren. Er staat daarbij veel op het spel: naast reeds genoemde voordelen zoals het ontginnen van energiebronnen en nieuwe vaarroutes, die de vaartijd tussen Azië en Europa beduidend zullen verkorten, gaan we ook met dramatische gevolgen te maken krijgen. De stijging van de zeespiegel, extreem en onvoorspelbaar weer, het ontdooien van de permafrost, hetgeen met name in een groot deel van Noord-Rusland van toepassing is, zijn slechts enkele voorbeelden van de te verwachten klimaatchaos [2].

Strategische belangen

Voor een groot aantal landen, zo niet voor de hele wereld, staat er veel op het spel. De belangrijkste spelers zijn in eerste instantie de landen die deels binnen de poolcirkel liggen en die zich in 1996 verenigd hebben in de Arctische Raad. Dat zijn Canada, de Verenigde Staten (VS), IJsland, Noorwegen, Zweden, Finland, Rusland en Denemarken (vanwege Groenland) en de Faeröer-eilanden. Maar ook China, alhoewel geen arctisch land, heeft grote belangen in het noordpoolgebied. In de decemberuitgave van Armex heeft genm marns b.d. Kees Homan hierover al uitvoerig geschreven. Toegang tot olie- en gasvoorraden, de potentiële visvolumes en een noordelijke vaarroute als onderdeel van China’s omvangrijke Belt and Road Initiative zijn belangrijke drijfveren voor het land om een prominente plek op te eisen in de Arctische Raad, waarin het land nu slechts de positie van waarnemer heeft.

Rusland

Rusland is momenteel de arctische speler bij uitstek. Niet zo verrassend als we bedenken dat Poetins ambitie om een wereldmacht te zijn, gebaat is bij een hegemonie in de Arctic. Daarmee kan Rusland niet alleen respect afdwingen, maar ook zijn wil opleggen als het gaat om de toegang tot de noordoostelijke doorvaart. Poetin heeft eerder al aangegeven dat buitenlandse oorlogsschepen alleen met toestemming van Rusland deze route, en dan in het bijzonder het deel dat de Russische wateren doorkruist, de noordelijke zeeroute, mogen gebruiken. Deze schepen zouden dan 45 dagen van tevoren hun aanvraag moeten indienen [3]. Voor de koopvaardij zou Rusland als flow security provider willen optreden door commerciële diensten te gaan aanbieden. Aangezien we ook in een ijsvrije Arctic nog steeds te maken zullen hebben met extreme omstandigheden en mogelijk ook nog de de plaatselijke aanwezigheid van ijs, is het aanbieden van ijsbrekercapaciteit een waardevolle dienst. Rusland beschikt momenteel over verreweg de grootste ijsbrekervloot ter wereld: met 41 schepen bezitten zij ruim meer dan de helft van de wereldwijde vloot aan ijsbrekers. Bovendien beschikt Rusland ook over de sterkste ijsbrekers, waarbij de Arktika [4] de nieuwste parel van de vloot is. In september 2019 werd bekend dat Rusland plannen heeft om nog eens negen nieuwe ijsbrekers te gaan bouwen [5] waaardoor de Russische hegemonie op dit terrein tot in lengte van jaren zal blijven bestaan.

Maar Rusland is ook beducht voor te veel actoren en activiteiten in de Arctic, met name in de Barentszzee, waar de Russische Noordelijke Vloot haar thuishaven Moermansk heeft. In dit gebied heeft Rusland het bastion defence concept [6] ontwikkeld, dat erop gericht is om de volledige maritieme controle te verkrijgen over de Barentszzee. Voorts is het Russische streven gericht op het verkrijgen van sea denial mogelijkheden in een groot gebied daarbuiten. Het doel hiervan is om de Noordelijke Vloot aldus vrijheid van handelen te geven in de noordelijke wateren, van de Atlantische Oceaan tot aan de Stille Oceaan. Ook het feit dat tachtig procent van het Russisch kernwapenarsenaal is toegewezen aan de Noordelijke Vloot [7], maakt de bescherming daarvan vitaal voor de Russische afschrikkingsdoctrine.

Een ijsvrije Arctic is tussen 2044 en 2067 te verwachten

De belangrijkste arctische landen hebben zich in 1996 verenigd in de Arctische Raad. Foto: Arctic Council Secretariat, Linnea Nordström

Rusland is momenteel de arctische speler bij uitstek

Het kleine Spitsbergen is een potentiële lont in het kruitvat. Foto: Flickr, National Library of Norway

Spitsbergen

Het kleine Spitsbergen (Svalbard) is een potentiële lont in het kruitvat. Dit eiland is, gezien zijn ligging, van strategische waarde: wie Spitsbergen beheerst, heeft een strategisch voordeel in de Arctic. In 1920 werd in het Spitsbergenverdrag vastgelegd dat de soevereiniteit over Spitsbergen aan Noorwegen werd toegekend; daarbij werden wel enkele voorwaarden gesteld. Zo moet Noorwegen inwoners van de landen die het verdrag ondertekenden, toestaan om economisch activiteiten te ontplooien op Spitsbergen en in de omringende zeegebieden. Een andere voorwaarde is dat Spitsbergen niet gebruikt mag worden voor militaire doeleinden. Over dat laatste heeft Rusland een dispuut met Noorwegen, aangezien de Noorse kustwacht, die onderdeel is van de Noorse marine, rondom Spitsbergen opereert en Rusland dit ziet als militair gebruik.

Nog belangrijker in de hele discussie rondom Spitsbergen is dat Rusland in 1920 niet betrokken is geweest bij de totstandkoming van het verdrag, een gevolg van de Russische Oktoberrevolutie van 1917 en de daaropvolgende burgeroorlog. Rusland heeft echter altijd grote bezwaren gehad tegen dit verdrag, mede ook omdat Rusland een historische claim heeft op Spitsbergen: volgens Rusland waren het Russische burgers die in 1569 als de eerste kolonisten op Spitsbergen aan land gingen [8]. Dat het eiland ook nog binnen Ruslands eerste cirkel van het bastion defence gebied ligt, maakt het voor Rusland nog urgenter om met argusogen naar Spitsbergen te kijken en in het bijzonder naar de activiteiten van andere landen op het eiland.

Groenland en IJsland

Groenland speelt een bijzondere rol in de arctische polemiek. Groenland beschikt over zeldzame aardmetalen die onder meer in smartphones en elektrische auto’s worden gebruikt. Veel landen hebben grote belangstelling voor deze metalen en zouden ze willen delven. Ook de aanwezigheid van olie- en gasvelden rondom Groenland is een aantrekkingskracht voor velen. Hoewel het deel uitmaakt van het Deense koninkrijk, is het in grote mate autonoom met uitzondering van het buitenland- en defensiebeleid. Groenland heeft het recht om via een referendum onder de eigen bevolking de volledige onafhankelijkheid te kunnen uitroepen. Daarom is het voor onder meer China interessant om een wig te drijven tussen Groenland en Denemarken en daarmee een katalysator te zijn voor Groenlandse onafhankelijkheid. Dat zou China aanzienlijk meer speelruimte geven om er, meer dan nu het geval is, activiteiten te ontplooien.

IJsland is de vreemdere eend in de bijt. Door de mislukte onderhandelingen over EU-toetreding, deels ook te wijten aan de gevolgen van het faillissement van Icesave (Landsbanki Islands) is IJsland minder EU-minded. China heeft deze kans aangegrepen, door in 2013 een energie- en handelsverdrag met IJsland af te sluiten, met als gevolg dat China inmiddels forse investeringen heeft gedaan in onder meer onderzoek en groene energie [9]. Inmiddels zijn ook de VS wakker geschud door de toenemende assertiviteit en proactiviteit van China in de Arctic, met name op IJsland en Groenland. Om die reden investeren de VS in de renovatie van de marinebasis Keflavik, waar tot 2006 Amerikaanse troepen waren gestationeerd. De renovatie voorziet voorlopig alleen in de tijdelijke stationering van P-8 Poseidon maritieme patrouillevliegtuigen [10]. Maar wie weet wat er nog gaat komen.

Voor China is elke potentiële scheurlijn of dispuut tussen de arctische landen een kans om haar positie in de Arctic te versterken. Naast de economische belangen zullen ook geopolitieke motieven een rol spelen. De Amerikaanse invloed en aanwezigheid in de Zuid-Chinese Zee heeft China altijd geïrriteerd. Met haar aanwezigheid in Groenland en IJsland kan het de rollen gedeeltelijk omdraaien.

Groenland, IJsland en Spitsbergen zijn belangrijke strategische aangrijpingspunten

Olieopslag op Groenland. De aanwezigheid van olie- en gasvelden rondom het eiland is een aantrekkingskracht voor velen. Foto: Wikimedia Commons, Chmee2/Valtameri

Een casus belli?

Er is sprake van een toenemende militarisering van de Arctic. Rusland is al tien jaar bezig met het versterken van de aanwezigheid in deze regio. De eerder genoemde Noordelijke Vloot wordt gemoderniseerd en is uitgebreid met een arctic brigade [11]. Er worden nieuwe wapens getest, zoals het onlangs bekend geworden hypersone wapen Avangard. Sinds 2014 zou Rusland naar eigen zeggen 475 faciliteiten hebben gebouwd in de Arctic, waaronder landingsbanen, haveninfrastructuur en een moderne militaire basis op Frans Jozefland, een eilandengroep ten noordoosten van Spitsbergen[12].

De andere arctische landen zien de dreiging vanuit Rusland en hebben inmiddels maatregelen genomen. Zo heeft Denemarken zijn defensiebudget in 2018 met twintig procent verhoogd en versterkt het zijn capaciteit voor het bestrijden van onderzeeboten [13]. Ook de toegenomen aandacht en aanwezigheid van de NAVO is een signaal dat de Arctic serieus wordt genomen. Het NAVO Allied Command Transformation (ACT) heeft gedurende de afgelopen twee jaar de arctische regio tot een van haar drie strategische toekomstscenario’s gemaakt. Voor landen als Noorwegen en Denemarken is de verhoogde NAVO-aanwezigheid wel een dun lijntje. Enerzijds is de rugdekking van de NAVO en in het bijzonder de VS welkom, anderzijds werkt dit ook als een rode lap op de Russische stier. Momenteel is de afstemming tussen Noorwegen en Rusland op operationeel-tactisch niveau goed, in geval van incidenten, zoals search and rescue support, zijn de lijnen kort en wordt er snel gehandeld. Maar de situatie rondom Spitsbergen blijft een heikel punt en ook de toename van GPS-storingen in de Noorse regio’s Finnmark en Tromsø, waarbij beschuldigend wordt gekeken naar Rusland [14], doen de irritaties over en weer toenemen.

Ondanks dit alles is het maar de vraag of een militair conflict aannemelijk is. Mogelijk dat een uit de hand gelopen incident, bijvoorbeeld een aanvaring of schietincident tussen een Russisch en Amerikaans schip in de Beringstraat, de vlam in de pan kan doen slaan. Dergelijke scenario’s zijn al meermaals gebruikt in wargames van het Pentagon en door auteurs van fictieve oorlogsverhalen. Maar niet alleen Amerika gebruikt Arctic scenario’s in wargames, inmiddels doen meerdere landen en ook de NAVO dit. In Nederland heeft de onderzoeksorganisatie TNO het afgelopen jaar meermaals meegewerkt aan nationale en internationale Arctic wargames. Daarbij viel steeds op dat ook tal van geënsceneerde scenario-incidenten uiteindelijk niet tot een openlijk militair conflict leidden; steeds weer vond de-escalatie plaats. Uiteraard is hiermee het bewijs te dun om te kunnen stellen dat de Arctic geen casus belli zal opleveren. Wel konden we waarnemen dat er steeds meer hybride campagnes werden ontwikkeld met als doel de eigen positie te versterken en die van enkele anderen te ondermijnen.

Manifestaties van huidige hybride dreigingen

Hybride dreigingen in de Arctic manifesteren zich niet alleen in wargames, maar zijn al dagelijkse realiteit. Zoals reeds genoemd zijn Groenland, IJsland en Spitsbergen belangrijke strategische aangrijpingspunten en daarom een interessant doelwit voor hybride campagnes en dreigingen. China probeert via economische en financiële investeringen haar invloed en foothold op Groenland en IJsland te vergroten om daardoor ook druk op die landen te kunnen uitoefenen. Denemarken maakt zich daarom al zorgen over de bekende debt trap waar Groenland in terecht kan komen [15]. China zou bijvoorbeeld via druk op IJsland ook indirect invloed kunnen verkrijgen in de Arctische Raad, waarin op dit moment het voorzitterschap voor twee jaar door IJsland wordt bekleed. Een ander middel dat China in de Arctic lijkt in te zetten, is het misbruiken van wetenschap voor militaire doeleinden, ook wel weaponizing science genoemd. Volgens Amerikaanse [16] en Deense [17] inlichtingendiensten gebruikt China haar arctische researchfaciliteiten, zoals het Yellow River station op Spitsbergen, niet alleen voor civiele doeleinden. Het onderzoek dat China doet heeft een dual use karakter en zou zodoende een voorbode kunnen zijn van, op termijn, een versterkte arctische militaire aanwezigheid van China. Ook wordt vermoed dat Chinese onderzoekers die werkzaam zijn in de Arctic, een bron zijn van militaire inlichtingen.

Rusland probeert op allerlei manieren haar aanwezigheid op Spitsbergen te versterken. Inmiddels is het toerisme daarbij een belangrijke pion geworden. Het voormalige steenkolenbedrijf Arktikugol, dat decennialang een onrendabele kolenmijn in Barentszburg heeft geëxploiteerd, is sinds kort op last van hogerhand getransformeerd tot een reisorganisator. Daarmee kan het bedrijf commercieel blijven bestaan, maar wellicht belangijker is dat hierdoor een forse toename van Russische toeristen op Spitsbergen kan ontstaan [18]. Door het toerisme juist te ontwikkelen binnen het soevereine Noorwegen, in plaats van op andere locaties, geeft Rusland een politiek signaal af dat het op Spitsbergen ook invloed kan uitoefenen langs niet-militaire lijnen. Maar ook het verwerven van invloed op andere manieren gebeurt zonder schroom. Zo past de vermeende aanwezigheid van Russische Spetsnaz-eenheden op Spitsbergen [19] in 2019 en de daaropvolgende ontkenning daarvan door Rusland, ook goed in het inmiddels bekende patroon van Russische hybride campagnes.

80% van het Russische kernwapenarsenaal is toegewezen aan de Noordelijke Vloot. Foto: Wikimedia Commons, Ministry of Defence of the Russian Federation

Een dreiging, die zich in de Arctic nog niet heeft gemanifesteerd, is het saboteren van de zeekabels die nog steeds het merendeel van het wereldwijde datatransport voor hun rekening nemen. Zo worden er dagelijks financiële data ter waarde van tien triljoen dollars over deze lijnen verstuurd. Rusland heeft in de Krim destijds al door de ‘kleine groene mannetjes’ de kabels tussen de Krim en Oekraïne laten doorsnijden, waardoor het internet op de Krim door Rusland kon worden gecontroleerd. De nieuwe Russische Yantar scheepsklasse beschikt over zogenaamde disrupting cable signals capaciteiten. Daarmee zou Rusland ook in de Arctic, waar als onderdeel van de Chinese Digital Silk Road inmiddels al gewerkt wordt aan nieuwe zeekabels van Azië via Alaska naar Siberië en terug naar Azië, een belangrijk middel in handen hebben om door spionage of sabotage de dingen naar zijn hand te zetten [20].

Er is sprake van een toenemende NAVO-aanwezigheid in de Arctic. Foto: Flickr, Soldatnytt

Hoe nu verder?

Voor de EU en de NAVO is het van belang om Groenland, IJsland en Spitsbergen binnen de westerse invloedssfeer te houden en daarmee pogingen van Rusland en China om een foothold in deze landen te krijgen, in te perken of zelfs te neutraliseren. Omdat het ook niet in het belang van de EU en de NAVO is, en ook niet in de huidige ideologie past, om af te stevenen op militaire confrontatie met Rusland en China, zullen deze organisaties ook moeten nadenken over het inzetten van middelen binnen het hele spectrum van Diplomacy, Information, Military, Economy, Legal (DPMEL). Een EU-IJsland partnerschap 2.0, waarin klimaat en duurzame energie belangrijke elementen zijn en daardoor de IJslandse economie versterken, of een westerse invulling van weaponizing science voor de Arctic zijn mogelijke voorbeelden hiervan. In dat laatste geval kan gedacht worden aan het uitzenden van reservisten met een wetenschappelijke achtergrond die onderzoek gaan doen naar de leef- en werkomstandigheden in de Arctic als opstap naar een toekomstig militair optreden aldaar. Maar ook een EU-Marshall-plan voor Groenland, om daarmee gedurende enkele jaren forse investeringen in dat land te doen en zo de Chinese investeringen te dwarsbomen, zou een nadere verkenning verdienen. Er zullen creatieve en niet altijd voor de hand liggende opties bekeken moeten worden. Want als één ding duidelijk is geworden, is dat in de wereld van hybride conflicten en dreigingen niets uitgesloten is.

* Drs. Rick Meessen is principal advisor Defence and Security bij TNO en houdt zich o.a. bezig met toekomstverkenningen en de rol van technologie daarin. Eindnoten [1] https://www.highnorthnews.com/en/new-study-narrows-window-ice-free-arctic-early-2044 [2] Global environmental consequences of twenty-first-century ice-sheet melt, Nicholas R. Golledge et all, published in Nature, volume 566, pages 65-72, 6 February 2019 [3] https://icds.ee/russias-military-capabilities-in-the-arctic/ [4] https://www.highnorthnews.com/en/russias-brand-new-nuclear-icebreaker-arktika-begin-sea-trials [5] https://www.arctictoday.com/already-the-worlds-largest-a-russian-icebreaker-fleet-is-set-to-expand/ [6] Chatham House research paper: Russia’s military posture in the Arctic, Mathieu Boulegue, 28 June 2018 [7] Kristian Søby Kristensen and Casper Sakstrup, “Russian Policy in the Arctic after the Ukraine Crisis”. Centre for Military Studies, University of Copenhagen, September 2016, p. 19 [8] https://thebarentsobserver.com/en/security/2017/10/kommersant-russia-lists-norways-svalbard-policy-potential-risk-war [9] http://isdp.eu/pressure-in-the-arctic-china-iceland-relations/ [10] https://www.stripes.com/news/no-permanent-basing-for-navy-sub-hunters-in-iceland-despite-construction-projects-1.505835 [11] Chatham House research paper: Russia’s military posture in the Arctic, Mathieu Boulegue, 28 June 2018 [12] https://edition.cnn.com/2019/04/04/europe/russia-arctic-kotelny-island-military-base/index.html [13] https://www.highnorthnews.com/en/denmark-increases-defense-spending-and-prepares-chasing-submarines [14] https://thebarentsobserver.com/en/security/2019/01/norway-tired-russian-military-gps-jamming-unacceptable-and-risky [15] https://www.arctictoday.com/controversy-greenland-airports-shows-china-still-unwelcome-arctic/ [16] US DoD Annual report to Congress, Military and Security Developments Involving the People’s Republic of China 2019 [17] https://www.reuters.com/article/us-usa-arctic/china-mixing-military-and-science-in-arctic-push-denmark-idUSKBN1Y3116 [18] https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/een-invasie-van-reizigers-de-russische-verovering-van-het-noorse-spitsbergen-is-van-toeristische-aard-tot-nu-toe~b6f1052f6/ [19] https://www.aldrimer.no/russiske-spesialstyrker-pa-norsk-jord/ [20] https://www.maritime-executive.com/editorials/subsea-cables-in-a-thawing-arctic